دیر رسیدن بهتر از بد رسیدن...

اقتصاد شاید از معدود علومی باشد که انباشته از مفاهیمی است که علاوه بر تعاریفی که خود این علم برای آنها ارائه می دهد، از تعریفی عامیانه نیز برخوردارند. بر خلاف بسیاری از علوم بویژه علوم تجربی، در اقتصاد برای بسیاری از واژگان با دو تعریف روبرو می شویم. یکی تعریفی که خود اقتصاد دان از موضوع مورد بررسی ارائه می دهد، و دیگری تعریفی که مردم عادی از این واژه بیان می کنند. یکی از این مفاهیم، که از چالش بر انگیز ترین دغدغه های علم اقتصاد می باشد، و در میان مردم کوچه و بازار نیز ارزشی معادل دارد، «هزینه» است. مفهومی گسترده که بخشی از آن در این نگاره بررسی شده است.

برخلاف نگاه عامیانه، علم اقتصاد از مفهوم هزینه برداشتی بسیار گسترده تر از بهای نقدی کالا و خدمات مورد تقاضا دارد. در علم اقتصاد این مفهوم از اجزای فراوانی تشکیل شده است و گونه های متفاوتی دارد. یکی از این گونه های هزینه، هزینه ی اجتماعی است. هزینه ی اجتماعی طبق تعریف بهایی می باشد که تصمیمات فردی اعضای جامعه به کل جامعه تحمیل می کند. این هزینه می تواند نقدی، کالایی، سیاسی و یا حتی روحی باشد. برای مثال اگر مشاهده‌ی یک فیلم کوتاه منجر به افسردگی و ناراحتی شدید شهروندان یک شهر گردد پس سازنده ی این فیلم ساخته خود را به قیمت پرداخت هزینه‌ای اجتماعی توسط یک شهر بر صفحه ی جعبه‌ی جادو به نمایش گذاشته است و چه بسا خانواده ی خود او از پرداخت کنندگان این هزینه باشد.

انیشتین فیزیکدان نامی معاصر معتقد بود که پرواز یک پروانه از روی یک برکه، می تواند منجر به طوفان و سیل در نقطه ای از جهان شود. این مبحث که به اثر پروانه ای شهرت دارد در جای جای علوم اجتماعی نیز به چشم می خورد. در مورد هزینه ی اجتماعی این امر زمانی تشدید یابد که افراد خود را ایزوله می پندارند و گمان می‌کنند که تصمیمات آنها اثر قابل توجهی بر محیط پیرامونشان نخواهد داشت. درست همانند مسافر کشتی ای که گمان می کرد سوراخ کردن محل نشستنش اش تنها به خود او مربوط است.

این امر را با مثالی ساده شفاف تر می کنیم. رهگذری در هنگام عبور از خیابان، به جای استفاده از پل عابر پیاده از میان خیابان می‌گذرد. در این هنگام اتوموبیلی که در حال حرکت در خیابان است، از آنجا که راننده انتظار برخورد با یک رهگذر را ندارد، با مشاهده ی عابر پیاده ناگهان پا را بر پدال ترمز می فشارد. بوق ممتد و گوشخراشی می زند و ناسزایی بین راننده و عابر رد و بدل می شود. هر کدام به مسیر خود ادامه داده و زندگی روزمره ی خود را ادامه می‌دهند. برای درک هزینه‌ی اجتماعی باید به این رویداد از زاویه ی دیگری نگاه کرد. صدای بوق و خط ترمز کودکی را که به تازگی در آغوش مادر به خواب رفته بیدار کرده و به گریه می اندازد. مادر از بیداری دوباره ی کودک و گریه های او کلافه می شود. کمی جلو تر صدای گریه ی کودک در پیاده رو دانشجویی را که از جلسه ی آزمون سختی خارج می شود و با ذهنی آشفته راهی منزل است، آشفته تر می کند. دانشجوی آشفته که اینک آشفته تر هم شده است، در خانه با پدر خود بر سر موضوعی ساده وارد مشاجره می شود و این چرخه تا شعله های خشم راننده فروکش کنند ادامه خواهد داشت.

هر چند در گمان برخی خوانندگان این روند حالتی خیالی به خود بگیرد، اما متاسفانه باید بگوییم که این روند و روند های مشابه آن، همه روزه و چه بسا در هر لحظه در جای جای زندگی بشر روی می‌دهند. مفهوم هزینه ی اجتماعی می تواند ساختاری مادی تر و حتی وحشیانه تر نیز به خود بگیرد. راننده ی مثال قبل ممکن است این بار یک لحظه دیرتر پدال ترمز را فشار دهد. دانشجوی آشفته که اینک آشفته تر هم شده است، می تواند به جای پدر در راه منزل با چند خیابان گرد دردسر‌جو وارد مشاجره شود و حاصل این درگیری ممکن است خونبار باشد.

در طول زندگی روزمره هریک از ما مدام با تصمیمات متنوعی روبرو می شویم و بر سر دو راهی های فراوانی قرار می گیریم. اما آیا در هنگام انتخاب مسیر همه ی جوانب را بررسی می کنیم؟ یا به این بهانه که تصمیمات مهمتری در راه است بسیاری از تصمیمات را در پستوی ذهن حلاجی نشده، جامه ی عمل می پوشانیم؟ آیا برای تمام تصمیمات خود لحظه ای را به اندیشه و بررسی اختصاص می دهیم؟ و یا ابتدا تصمیم گرفته، عمل می کنیم و وقتی نتایج ناخوشایرند بودند به شرایط و محیط و افراد پیرامون خود خرده می گیریم؟...

شاید بتوان به مفهوم هزینه ی اجتماعی خرده گرفت که خیرخواهانه دارد و این ساختار با جهان ماشینی معاصر، که با سرعت مافوق نور در حرکت است، در تناقض می باشد. در پاسخ به این مدعا باید گفت که بررسی هزینه ی اجتماعی بیش از آنکه مفهومی جمعی و دگرخواهانه باشد تعریفی ناشی از خودخواهی و ارضای خواسته‌های فردی است. توجه به هزینه اجتماعی پیش از آن که مطلوبیت جامعه به عنوان یک کل واحد را تحت تاثیر قرار دهد بر اجزای آن یعنی افراد اثر می گذارد. در مثال پیش رهگذری که به جای پل عابر پیاده از خیابان گذشت می‌توانست پدر دانشجوی آشفته ی مثال ما باشد. به این صورت که عابر مثال پیشین به این قیمت سریع تر به مقصد (در اینجا منزل)می رسید که با فرزند خویش (دانشجوی آشفته) وارد مشاجره ای بی‌حاصل شود. و اینجا دلیل آشفتگی هم دانشجو و هم رهگذر، بی‌احتیاطی و شتابزدگی خود عابر پیاده می باشد.

همانطور که دیدیم یک تصمیم فردی باعث تحمیل هزینه های اجتماعی متعددی به جامعه شد که بخش قابل توجهی از این هزینه‌ها نیز به خود تصمیم گیرنده تحمیل می شوند. هدف از نگارش این مقاله تنها آشنایی با مفهوم هزینه ی اجتماعی نبود. سعی نگارنده معرفی مفهوم هزینه ی اجتماعی با این امید بود که خواننده در تصمیمات آتی خویش این مفهوم را نیز وارد سازد.