فردوسی؛ ستایشگر «خرد»

بنام خداوند جان و خرد

اینکه حکیم فرزانه طوس حماسه عظیم خود را «به نام خداوند جان و خرد» آغاز می‌کند نکته ای است که بی تامل از سر آن نمی توان گذشت. کتابی که در سراسر آن انسان در تکاپوی جان فرسای و خردآزمای است برای آنکه انسان در عرصه هستی تکاپو کند؛ هیچ چیز بیشتر از «جان» برای وی در بایست نیست و برای آنکه «جان» در محدوده حیات حیوانی متوقف نماند هیچ چیز بیشتر از خرد برای رهبریش ضرورت ندارد. اگر جان تحت حکم خرد نباشد جان انسانی نیست جان حیوانی است و تکاپوی او در عرصه هستی نه حماسه می آفریند و نه تاریخ. به همین لحاظ در شاهنامه معیار ارزشها خرد است. عقل و خرد و دانش و علم در این گرامی‌نامه بر همه چیز ترجیح داده شده به گونه ای که بیش از پانصد بار تکرار شده. چون خرد تمییز و تشخیص است که از طریق تجربه و حکمت گذشتگان حاصل شده، با زندگی عملی پیوند خورده و با موازین اخلاقی و انسانی سازگار گردیده است. بنابراین خردمند کسی است که این تجارب و حکم را نیک به کار بندد . خداوند است که «جان و خرد» را آفریده، جان برای زنده بودن و خرد برای راه سپردن در راه است. تمام پیام‌آوران الهی از راه خرد خداوند را شناختند و از راه خرد، مردم را به همکاری و همگامی فرا خواندند و به مردم سفارش کرده اند که در هر کار نخست با خرد خود رایزنی کنند زیرا می دانستند کسانی که با خرد خود به راستی و داد رفتار کنند به توانایی سازنده دست می یابند و این توانایی آنان را از گرایش به بدی، خشم و کینه توزی باز می‌دارد. آری خداوند جهان و آدمیان را در خرد پدید آورد، در وجدان شکل داد، در سازندگی نمود خارجی بخشید و در راه راستی و داد پیشرفت داد و با آرامش و مهر هماهنگی بخشید تا با نیروی اهورایی و خوبی به رهایی و جاودانی برسند.

بنابراین برای شناخت این نیروی جاودانی باید در همه کارها با رایزنی خرد و مشورت وجدان عمل کرد و آنچه را که ناسازگار با خواست وجدان و خرد باشد انجام نداد، زیرا «خرد چشم جان است چون بنگری» و از آنجا که نخست آفرینش است، در اندیشه فرزانه طوس بالاترین است. برای آنکه سخن به درازا نکشد با ابیاتی در مورد خرد از شاهنامه سخن را به انجام می‌رسانم.

خرد را و جان را که یارد ستود و گر من ستایم، که یارد شنود

نباشد خرد، جان نباشد رواست خرد جان پاک است و ایزد گواست

دلی کز خرد گردد آراسته یکی گنج گردد پر از خواسته

هر آنکس که دارد روانش خرد به چشم خرد کارها بنگرد

به آزادی است از خرد هر کسی چنان چون ببالد ز اختر بسی

هر آنکس که او شاد شد از خرد جهان را به کردار بد نسپرد

تو چیزی مدان کز خرد برتر است خرد بر همه نیکویها سر است

سخن چون برابر شود با خرد روان سراینده رامش برد

هر آنکس که جانش ندارد خرد کم و بیشی کارها ننگرد

همیشه خرد را تو دستور دار بدو جانت از ناسزا دور دار

منبع: کتاب چهل جستار تالیف صمد امیریان، انتشارات طاق بستان ۱۳۸۹