تحلیل کمیته امداد پیرامون اصلاح یارانه نقدی

تهیه و تنظیم: فاطمه جمالپور*

از ابتدای اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها، مسوولان نهادهای حمایتی بر لزوم توجه بیشتر به مددجویان تحت پوشش خود تاکید کرده‌اند. در این میان مجموعه‌ای از راهکارها از سوی کمیته امداد به سازمان هدفمندی پیشنهاد شد؛ اما در تمام این مدت سیاست مجریان پرداخت هماهنگ یارانه‌ها به تمام متقاضیان بوده است. در آستانه اجرای مرحله دوم قانون هدفمندی یارانه‌ها و ۲۰ دوره پرداخت یارانه نقدی در گفت‌وگویی با رضا نوروزی مدیر کل حمایت‌های اجتماعی کمیته امداد امام خمینی (ره) نواقص و کم‌توجهی‌های اجرای هدفمندی یارانه‌ها و کمک به دهک پایین جامعه، گسترش عدالت اجتماعی و پیشنهادهایی برای اجرای کارآمدتر این قانون برای خروج این اقشار از فقر مضاعف مطرح شد.

با گذشت ۲۲ ماه از پرداخت یارانه نقدی به خانوارها و با توجه به اینکه یکی از اهداف اصلی پرداخت یارانه نقدی، کمک به نجات خانوارهای فقیر از تله فقر بوده، اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها تا چه اندازه در ارتقای سطح زندگی مددجویان کمیته امداد امام خمینی(ره) به عنوان دو دهک پایین جامعه موثر بوده است؟

به طور کلی باید گفت اجرای هدفمندی یارانه دردو دهک پایین جامعه نسبت به سایرجامعه موثرتر بوده است؛ اما در این زمینه که این تاثیر چه میزان بوده و در چه شاخص‌هایی بوده است تحقیقی انجام نشده است؛ اما در بازرسی میدانی از خانه مددجویان در مناطق مختلف عنوان می‌کردند که روی هم رفته راضی‌تر هستند؛ ضمن اینکه به دلیل پایین بودن هزینه زندگی در فضاهایی که مددجویان امداد ساکن هستند همچون روستاها و دهستان‌ها تاثیر هدفمندی پررنگ‌تر است.

به‌علاوه اعتبارات خوبی از محل اجرای این طرح برای پوشش بیمه‌های اجتماعی زنان سرپرست خانوار و طرح‌های اشتغال اختصاص یافته و در اختیار کمیته امداد و سازمان بهزیستی قرار داده شده است. سازمان هدفمندی در اجرای این طرح ۳۷ درصد پرداخت حق بیمه را تقبل کرده و مابقی را ارگان متولی پرداخت می‌کند و از میان افراد تحت پوشش کمیته امداد تا کنون ۱۲۰ هزار نفر در همین چارچوب از بیمه تامین اجتماعی بهره‌مند شده و هدف‌گذاری برای ۲۵۰ هزار خانوار انجام شده است و با تخصیص اعتبارات از سوی دولت محقق می‌شود.

بعضا در سخنان مسوولان نهادهای حمایتی از جمله سرپرست کمیته امداد امام خمینی (ره) شنیده می‌شود که اجرای هدفمندی به سبب شکل اجرا یا دیگر مسائل، مددجویان نهادهای حمایتی را به سمت مصرف‌گرایی سوق داده است، این امر بیشتر در چه خانواده‌هایی مشاهده شده و راهکارهای جلوگیری از آن چیست؟

متاسفانه اجرای هدفمندی در برخی خانواده‌های اغلب پرجمعیت با سرپرست مرد در مواردی که از فرهنگ اجتماعی پایین است از میزان تلاش و کوشش کاسته و آنها را به سمت مصرف‌گرایی سوق داده است. بهتر بود اجرای قانون هدفمندی با همکاری بیشتر با نهادهای حمایتی انجام می‌شد که در آن صورت به طور قطع اثرگذاری قانون افزایش پیدا می‌کرد؛ چرا که اجرای این قانون با همراهی نهادهای حمایتی و نه با سهیم کردن و هماهنگی آنها در درون طرح انجام می‌شد. ضمن اینکه باید اضافه کرد هدفمندی یارانه‌ها اقدام بزرگی بود و طبیعی است که در کنار اجرایش مشکلات کوچکی وجود داشته باشد.

برخی از پژوهش‌ها در حوزه اقتصاد توسعه معتقدند که پرداخت کمک‌های نقدی به مادران خانواده‌های فقیر، تاثیرات آن کمک‌های نقدی در فقرزدایی را افزایش می‌دهد. آیا این ارزیابی پایه تئوریک و تجربی کافی دارد؟ آیا در مورد ایران هم مصداق دارد؟

در این زمینه ما تحقیق مشخصی انجام نداده‌ایم، اما حرکت به سمت مصرف‌گرایی و فاصله گرفتن از فرهنگ کار و تلاش با اجرای هدفمندی در خانواده‌های اغلب پرجمعیت با سرپرست مرد در مواردی که از فرهنگ اجتماعی پایین‌تر برخوردار هستند، اتفاق افتاده است.

آیا کمیته امداد امام خمینی(ره) به عنوان متولی تعداد زیادی از فقرای جامعه پیشنهادهایی به سازمان هدفمندی یارانه‌ها برای کمک موثرتر به این قشر جامعه ارائه کرده است؟

کمیته امداد امام خمینی(ره) یک سال و نیم پیش از اجرای این طرح پیشنهادهایی را به سازمان هدفمندی یارانه‌ها ارائه کرد نخستین پیشنهاد فرهنگ‌سازی پیش از اجرای این طرح برای این خانواده‌ها بود، دوم اینکه یارانه خانواده‌های فقیر به نهادهای حمایتی داده شود تا برای آنها ارزش افزوده ایجاد شود. سوم اینکه برای خانواده‌های بدسرپرست بعد از اجرای این قانون مشکلات زیادی ایجاد شد؛ چراکه بسیاری از این خانواده‌ها به لحاظ حقوقی هنوز نتوانسته‌اند حقوق خود را اثبات کنند، اما سازمان‌های حمایتی از چند و چون زندگی این خانواده‌ها اطلاع دارند و می‌شد با انجام هماهنگی پیش از اجرای طرح از ایجاد مشکلات جلوگیری کرد.

این خانواده‌ها چه تعداد از جمعیت تحت پوشش شما را تشکیل می‌دهد و چگونه شناسایی می‌شوند؟

این خانوارها سه تا چهار درصد جمعیت ما را تشکیل می‌دهند و اطلاعات دقیق آنها در بانک اطلاعاتی ما به ثبت رسیده است. البته تعاریف از زن سرپرست خانوار متفاوت است، چرا که در برخی از این خانواده‌ها همسر وجود دارد، اما فاقد توانایی یا صلاحیت است و اعتبارات در این خانوارها با همکاری و همراهی زن سرپرست خانوار هزینه می‌شود. در برخی دیگر سه چهار سالی می‌شود که از سرپرست خانواده خبری نیست و بعضی هم متارکه کرده‌اند یا همسر معتاد دارند و در برخی دیگر همسر بزهکار بوده یا در زندان است، ضمن اینکه تمام خانواده‌هایی که سرپرستشان در زندان است بدسرپرست نیستند و گاهی سرپرست به دلیل بدهی در زندان به سر می‌برد.

اگر بخواهیم به طور خاص بر خانوارهای دو دهک درآمدی پایین متمرکز شویم، چه اصلاحاتی در شیوه پرداخت یارانه این دو دهک درآمدی می‌تواند کمک بیشتری به رسیدن به هدف فوق داشته باشد؟ آیا مثلا همین شیوه فعلی مطلوب است؟ یا مثلا بهتر است مشابه آمریکا، بخشی از این یارانه نقدی به صورت کوپن‌های خرید غذا ارائه شود تا اطمینان از صرف این پول برای خرید غذا وجود داشته باشد؟

ابتدا به ساکن اقدامات آموزشی انجام می‌دادیم تا مددجو بداند این پول برای چیست و باید برای چه اقداماتی هزینه شود، البته مقداری از این کار را انجام داده‌ایم به علاوه اقدامات جانبی دیگر برای کاهش هزینه‌های زندگی این اقشار به عنوان مثال تعداد زیادی لامپ کم‌مصرف میان مددجویان توزیع شد تا هزینه‌هایشان کاهش یابد و بسیارموثر بود. فرهنگ خانواده با انجام آموزش ارتقا می‌یابد و می‌آموزند از فرصت به وجود آمده و نقدینگی حاصل چگونه استفاده کنند.

بعد اینکه فرهنگ اجتماعی ایران در قیاس با کشورهایی که مشابه این طرح را اجرا کردند بالاتر است و نیازی به دادن بن غذا و... نیست، اما می‌توان باید با اندیشیدن تدابیر لازم، اثرگذاری این طرح را که پس از چندین سال بر زمین ماندن اجرایی شد؛ افزایش داد.

اولویت بعد توجه به آموزش است. در حال حاضر بسیاری از فرزندان مددجویان کمیته امداد در حال گذراندن تحصیلات عالیه هستند و در حالی که طبق قانون این فرزندان باید از امکان تحصیل رایگان بهره‌مند باشند، اما اعتبار این امر تامین نشده است. هرچند کمیته امداد کمک‌هایی را در این زمینه انجام می‌دهد، اما می‌توان کمک بیشتری را اختصاص داد ضمن اینکه باید خانواده‌ها را ترغیب کرد تا در فضاهای اثرگذارتر از جمله تحصیل فرزندانشان بیشتر هزینه کنند.

موضوع بعد هم استفاده از بانک‌های اطلاعاتی در زمینه زنان سرپرست خانوار و کمک‌های بهنگام تر به این زنان است.

اخیرا شما در سخنانی از ایجاد بانک اطلاعاتی مددجویان در مناطق با ضریب محرومیت ۹، ۸، ۷ و ۶ با همکاری وزارت کشور و در راستای طرح تحول اجتماعی این وزارتخانه در کمیته امداد سخن گفته‌اید، سازمان هدفمندی چگونه می‌تواند در محرومیت‌زدایی از این مناطق موثر باشد؟

یکی از فعالیت‌های سازمان هدفمندی می‌تواند توجه به مناطق جغرافیایی از نظر ضریب محرومیت باشد، امری که تا کنون محقق نشده است، ضمن اینکه باید دید مجریان سازمان هدفمندی چگونه و تا چه حد از بانک‌های اطلاعاتی ارگان‌های متبوع استفاده می‌کنند و سیاست‌های کلی آنها چگونه است.

در حال حاضر، سیاست کلی استفاده یکسان آحاد مردم در سراسر کشور از منابع سازمان هدفمندی است. در هر صورت بانک اطلاعاتی مددجویان امداد در مناطق محروم با درجات مختلف تدوین و مشکلات آنها استخراج شده و اعلام آمادگی می‌کنیم آن را برای اجرای عادلانه‌تر هدفمندی یارانه‌ها در اختیار سازمان هدفمندی قرار دهیم.

در آستانه اجرای مرحله دوم هدفمندسازی یارانه‌ها چه مسائلی از نظر شما باید در اولویت قرار گیرد؟ چه نکاتی از نظر شما مغفول مانده و لازم است مورد بازبینی قرار گیرد و راهکار‌هایتان برای اجرای هرچه بهتر این قانون را بیان کنید؟ آیا پرداخت یارانه نقدی به صورت «کمک‌های نقدی مشروط»

(Conditional Cash Transfer (CCT)، می‌تواند به افزایش تاثیرات فقرزدایی کمک کند؟ مثلا مشروط‌سازی پرداخت یارانه نقدی به ثبت‌نام کودکان در مدارس؟ آیا اختصاص بخشی از درآمد حاصل از اجرای طرح هدفمندی برای ارائه یک وعده غذای رایگان در مدارس مناطق محروم منطقی است؟

هدفمندسازی یارانه‌ها ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و... دارد. مشخص است اولویت‌های ما به عنوان متولیان امور اجتماعی با یک اقتصاددان متفاوت خواهد بود. اولویت‌های ما گسترش عدالت اجتماعی، ارتقای فرهنگ توانایی‌های خانواده‌های ضعیف و ارتقای کیفیت زندگی فقرا است و شاید اولویت‌های کشور مسائل دیگری باشد.

دولت می‌تواند در این مرحله تنها یارانه اقشار ضعیف را افزایش دهد و این افزایش را در اختیار سازمان حمایتی قرار دهد یا با هماهنگی این سازمان پرداخت کند یا خود به طور مستقیم به فقرا پرداخت کند، ضمن اینکه فقرا خود درجه‌بندی داشته و امیدواریم دولت به سمت فقرا میل پیدا کند تا به فقرزدایی نزدیک‌تر شویم، اما چندان با پرداخت مشروط موافق نیستیم. به نظر ما می‌توان با همکاری ارگان‌های حمایتی تاثیرات فقر را کاهش داد؛ ضمن اینکه در حال حاضر سیاست اصلی متولیان امر پرداخت سراسری است.

* ftmh.jamalpur@gmail.com