تعامل مذهب و توسعه در بانک جهانی

شادی آذری- اختلاط مذهب و توسعه در بانک جهانی سوال‌های شگفت‌انگیزی را مطرح ساخته است. معمولا پروژه‌های بانک جهانی عاری از کلماتی چون «ایمان» و «روح» هستند. اغلب ماموریت‌های این بانک حول محور، توسعه است و در آن عباراتی چون کاهش فقر، رشد پایدار و تنظیم ساختار به چشم می‌خورد. اما واحد کوچکی در بانک جهانی برای جلب رضایت گروه‌های مذهبی اقدام به برطرف کردن شک و ابهامات آنها کرده است تا از این طریق بتواند از نفوذ آنها برای اهداف دیگر بانک بهره گیرد. در بسیاری از کشورهای در حال توسعه این گروه‌ها بهترین دسترسی را به افرادی دارند که بانک می‌خواهد به آنها کمک کند. این برنامه هشت سال است که طراحی شده است، اما این واحد که زاییده ذهن رییس سابق بانک، جیمز وولفنسون است، بیشتر سال گذشته را در برزخ گذراند، چون جانشین وولفنسون، پل ولفوویتز، در حال تصمیم‌گیری برای آینده بود. هم‌اکنون برخی از رهبران مذهبی جهان در حال توسعه، نگران آن هستند که پیشرفتشان در همکاری با بانک جهانی از جنبش باز ایستد. حفظ این جنبش همیشه چندان آسان نبوده است. این برنامه جهانی که «گفتمان توسعه در مورد ارزش‌ها و اخلاقیات» نام دارد، از همان ابتدا با مجادلاتی رو‌به‌رو بوده است. درست زمانی که بحث آن بود که گروه‌های مذهبی با بانک جهانی همکاری کنند، بسیاری از مردم با خود می‌گفتند آیا بانک جهانی باید در مورد مسایل الهی و روح و ایمان آدمی تحقیق و بررسی کند. منتقدان معتقد بودند که طرح مسائل مذهبی در بانک می‌تواند تفرقه‌افکن و سیاسی باشد. برخی گفتند مذهب با اهداف دنیوی و مادی مدرن‌سازی در تقابل قرار می‌گیرد.

اگرچه بانک جهانی به طور مستقیم پولی را به گروه‌های مذهبی به عنوان وام پرداخت نکرده است، اما در تعامل با این گروه‌ها توانسته است بهداشت، آموزش و سایر امکانات را در اختیارشان قرار دهد و از آنها اطلاعات مستقیمی را در مورد فقرا و از کارافتادگان کشورهای فقیر به‌دست آورد. کاترین مارشال، مدیر واحد «ایمان» بانک جهانی می‌گوید: چنین گروه‌هایی در مسیر آموزش، انتقال منابع و نظارت بر فسادهای اقتصادی در شرایط ایده‌آل به سر می‌برند. در واقع آنها سیستم‌های سازماندهی شده تقسیم منابع هستند که در مناطق دچار بحران مستقرند. این برنامه بانک جهانی موفق شده است تاکنون با استفاده از کمک‌های این گروه‌ها در موزامبیک با بیماری مالاریا بجنگد، سیستم توزیع و پاکسازی آب را در هندوستان بهبود بخشد و در آفریقا آموزش‌های لازم را در مورد بیماری ایدز به مردم ارائه دهد.

لئوناردو پالومبی، یکی از اعضای جامعه سنت اگیدیوی ایتالیا است. این جامعه که یک گروه کلیسایی است در آفریقا فعالیت می‌کند. پالومبی می‌گوید: «کار ما با دیدگاه‌ها و نظریات بسیار گوناگون و ضدونقیض آغاز شد. چون بانک جهانی به دنبال حیات و دوام یک کشور است، اما ما به دنبال حیات و دوام یک بیمار هستیم.»

اگرچه کار این واحد بانک جهانی ادامه یافته است، اما کسانی که در پروژه‌های سابق وولفنسون مشارکت داشته‌اند، اکنون نگران‌ آینده این پروژه‌اند. برخی پیش‌بینی می‌کنند که واحد «ایمان» بانک جهانی به یک سازمان مستقل انتقال می‌یابد. آنها می‌گویند این سازمان که باز هم توسط وولفنسون مدیریت خواهد شد، همچنان ارتباط خود را با بانک جهانی حفظ خواهد کرد و سازمان گفتمان توسعه ایمان جهانی نام می‌گیرد. اگنس ابوم، عضو شورای جهانی کلیساهای آفریقا تاسیس شده در کنیا، می‌گوید: «اگر می‌خواهیم به پیشرفتی دست یابیم، باید موسسات عقیدتی نیز با ما مشارکت کنند. ما معتقدیم مذهب این توانایی را دارد که ثبات ایجاد کند. پیگیری این نکته برای بانک جهانی اهمیت فراوانی خواهد داشت.»

هم موسسات بزرگ از جمله بانک جهانی و هم گروه‌های مذهبی می‌توانند در برابر تغییرات مقاومت کنند. گاهی اقتصاددانان و متخصصان توسعه هم در برابر ایده‌های نو از خود سستی نشان می‌دهند.

اما واقعیت این است که ایجاد این تغییر در بانک جهانی محصولات زیادی به دنبال داشت. یک محصول جانبی این اقدام بانک جهانی این است که برخی گروه‌های مذهبی که زمانی نسبت به تمایلات بانک جهانی بدبین بودند، اکنون کمتر به آن شک می‌کنند. از سوی دیگر به دلیل آنکه هدف هر دو گروه اقتصاددانان و مذهبیون کمک به فقرا برای دستیابی به زندگی بهتری بر روی کره زمین است، از این پس اختلاف عقیده‌ها در مورد نوع زندگی رنگ می‌بازد.

منبع: اکونومیست