تلاطم در بازارهای جهانی نفت خام!

غلامعلی رحیمی- مهرزاد زمانی
قیمت نفت در بازارهای جهانی طی هفته گذشته روند‌های متفاوتی را تجربه کرد. در پی ادامه تجاوز اسرائیل به نوار غزه و تشدید نگرانی‌ها از اخلال در عرضه نفت خام خاورمیانه و خلیج فارس و بالا گرفتن اختلافات گازی روسیه و...

اوکراین و قطع گاز صادراتی به اوکراین و همچنین اعلام پایبندی کشورهای عضو اوپک به کاهش تولید برنامه‌ریزی شده توسط‌این سازمان، قیمت سبد نفتی اوپک طی هفته منتهی به ۸ ژانویه ۲۰۰۹ به میزان ۴/۱۸‌درصد افزایش یافت ولی در طرف مقابل قیمت نفت خام WTI به دلیل افزایش ذخیره‌سازی‌های نفت خام و فرآورده‌های نفتی آمریکا به میزان ۸/۱۶‌درصد طی دوره ۶ ژانویه تا ۹ ژانویه ۲۰۰۹ کاهش یافت.
اختلافات گازی روسیه و اوکراین زمانی شدت گرفت که به دلیل اختلاف بر سر بدهی معوقه دو میلیارد‌دلاری اوکراین و همچنین در پی به توافق نرسیدن مسکو و کی یف بر سر قیمت گاز صادراتی گازپروم به اوکراین در سال ۲۰۰۹، روسیه صادرات گاز خود به‌این کشور را از اول ژانویه ۲۰۰۹ متوقف کرد. اوکراین که در سال گذشته میلادی برای هر‌هزار متر مکعب گاز روسیه، ۱۷۹‌دلار و ۵۰‌سنت پرداخت کرده بود، قیمت مناسب برای‌این ماده را در سال جدید میلادی، ۲۰۰ تا ۲۳۵‌دلار برای‌هزار متر مکعب ارزیابی کرد، در حالی که مسکو قیمت پیشنهادی خود را ۴۱۸‌دلار برای هر‌هزار متر مکعب عنوان کرده است. اوکراین در حدود ۸۰‌درصد گاز روسیه را به اروپا منتقل می‌کند و همچنین واردات یک چهارم گاز مورد نیاز اروپا از طریق صادرات گازپروم تامین می‌شود. در‌این راستا وزیر انرژی اوکراین از اتحادیه اروپا برای حل اختلاف گازی آن کشور با روسیه درخواست کمک کرده است. کشورهای اروپایی از‌این موضوع بیم دارند که بار دیگر ماجرای سال ۲۰۰۶ تکرار شود. در آن سال اختلاف روسیه و اوکراین موجب مختل شدن صادرات گاز به کشورهای اروپایی و کمبود گاز در بسیاری از کشورهای اروپایی شد.همچنین بسیاری از اعضای سازمان اوپک نظیر کویت، لیبی، امارات، ونزوئلا، آنگولا و عربستان نیز تاکنون در راستای تلاش برای بهبود قیمت‌های جهانی نفت خام، پایبندی خود نسبت به کاهش تولید توافق شده ‌این سازمان را اعلام کرده‌اند. همچنین نماینده‌ایران در هیات عامل اوپک از کاهش روزانه ۵۴۵‌هزار بشکه‌ای (۱۴‌درصدی) تولید نفت خام‌ایران به منظور عمل به تصمیم کاهش تولید اوپک از ژانویه ۲۰۰۹ خبر داده و یکی از اهداف کاهش تولید اوپک را جلوگیری از افزایش ذخیره‌سازی نفت خام کشورهای صنعتی برشمرده است. نیجریه نیز تولید نفت خود را از اول ژانویه به یک‌میلیون و ۵۸۴‌هزار بشکه در روز کاهش داده است. نیجریه در ماه نوامبر گذشته نیز تولید خود را ۱۱۳‌هزار بشکه در روز کاهش داده و به یک‌میلیون و ۹۰۳‌هزار بشکه در روز رسانده بود.
بر اساس آمار دبیرخانه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) قیمت سبد نفتی اوپک از ۵۸/۳۵‌دلار در هر بشکه در تاریخ ۳۱ دسامبر ۲۰۰۸‌، به دلیل ناآرامی‌در منطقه و احتمال مختل شدن عرضه نفت از خاورمیانه و خلیج فارس و بالا گرفتن اختلافات گازی روسیه و اوکراین و همچنین اعلام پایبندی اکثر اعضای اوپک به کاهش تولید برنامه‌ریزی شده، به ۱۳/۴۲‌دلار در هر بشکه در تاریخ ۸ ژانویه ۲۰۰۹ افزایش یافته است. همچنین میانگین هفتگی بهای سبد نفتی اوپک در هفته منتهی به ۹ ژانویه ۲۰۰۹ با ۸‌دلار و ۲۱‌سنت افزایش (۶/۲۲%) نسبت به هفته پیش از آن به هر بشکه ۴۴‌دلار و ۵۰‌سنت رسیده است. با وجود روند افزایشی قیمت نفت اوپک از ابتدای سال ۲۰۰۹، میانگین بهای سبد نفتی اوپک تا کنون (۹ ژانویه) با ۵۰‌دلار و ۸۶‌سنت کاهش نسبت به میانگین سال ۲۰۰۸ به هر بشکه ۴۳‌دلار و ۵۹‌سنت رسیده است. میانگین بهای سبد نفتی اوپک در سال ۲۰۰۸ میلادی، ۹۴‌دلار و ۴۵‌سنت در هر بشکه بود. سبد نفت خام اوپک دربردارنده ۱۳ نوع نفت خام اعضای‌این سازمان شامل مخلوط الجزایر، گریسول آنگولا، اورینته اکوادور، میناس‌اندونزی، سنگین‌ایران، سبک بصره، صادراتی کویت، اس ‌سیدر لیبی، سبک «بونی» نیجریه، مارین قطر، سبک عربی عربستان سعودی، موربان امارات و بی.سی.اف ۱۷ ونزوئلا است. میانگین بهای هر بشکه نفت خام صادراتی‌ایران با ۳۴/۱۱‌دلار افزایش نسبت به هفته قبل از آن ( معادل ۷/۳۲‌درصد) از ۷۲/۳۴‌دلار در هر بشکه در روز ۳۱ دسامبر ۲۰۰۸ به بشکه‌ای ۴۶ ‌دلار و ۶‌سنت در تاریخ ۷ ژانویه ۲۰۰۹ افزایش یافته است. بر اساس آمارهای امور بین‌الملل شرکت ملی نفت‌ایران، میانگین وزنی هر بشکه نفت خام سبک‌ایران به مقصدهای مختلف در روز چهارشنبه (۷ ژانویه ۲۰۰۹) ۴۹‌دلار و ۷۵‌سنت بود و همین رقم برای نفت خام سنگین در سطح ۴۷‌دلار و ۱۷‌سنت قرار داشت. همچنین قیمت هر بشکه نفت خام سبک‌ایران به بازار آفریقای جنوبی ۴۲‌دلار و ۸۵‌سنت و هر بشکه نفت خام سنگین‌ایران به‌این بازار ۴۱‌دلار و ۳۰‌سنت گزارش شده است. هر بشکه نفت خام سبک‌ایران در بازار آسیا ۴۹‌دلار و ۷۵‌سنت، در شمال غربی اروپا ۴۲‌دلار و ۵۰‌سنت و در بازار مدیترانه ۴۲‌دلار و ۶۰‌سنت معامله شده است. هر بشکه نفت خام سنگین‌ایران نیز در بازار آسیا ۴۷‌دلار و ۱۷‌سنت، در شمال غربی اروپا ۴۰‌دلار و ۹۵‌سنت و در بازار مدیترانه ۴۰‌دلار و ۴۵‌سنت به فروش رسیده است. همچنین میانگین قیمت تقریبی هر بشکه نفت خام صادراتی‌ایران از ابتدای ماه جاری میلادی به بشکه‌ای ۴۳‌دلار و ۷۳‌سنت رسیده است. به‌رغم تشدید درگیری‌ها در غزه و افزایش نگرانی‌ها از اخلال در روند عرضه نفت خام خاور میانه و خلیج فارس و همچنین بالا گرفتن اختلافات گازی روسیه و اوکراین و قطع صادرات گاز به اوکراین، به دلیل انتشار آمار ذخیره‌سازی‌های نفت خام و فرآورده‌های نفتی آمریکا که حاکی از افزایش شدید‌ این ذخیره‌سازی‌ها طی هفته گذشته است، قیمت نفت خام WTI از بیش از ۴۸‌دلار در هر بشکه در تاریخ ۶ ژانویه ۲۰۰۹ به کمتر از ۳/۴۰‌دلار در هر بشکه در تاریخ ۹ ژانویه کاهش یافت.‌این افزایش قابل توجه ذخیره‌سازی‌ها مؤید تداوم و تشدید بحران اقتصادی آمریکا و جهان و به تبع آن کاهش تقاضای نفت خام و فرآورده‌های نفتی می‌باشد. بر اساس آمار رسمی‌منتشر شده، نرخ بیکاری در آمریکا، بزرگ‌ترین کشور مصرف کننده انرژی در جهان، در ماه دسامبر ۲۰۰۸ معادل ۲/۷‌درصد بوده و‌این رقم از ژانویه ۱۹۹۳ بی سابقه بوده است. تحلیلگران معتقدند شاخص‌های نامناسب اقتصاد کلان در آمریکا به نگرانی‌های پیشین بازار درباره تقاضای انرژی در‌این کشور بیش از پیش دامن می‌زند.
کاهش رشد اقتصادی در آمریکا ظرف ماه‌های اخیر موجب شده است تقاضای نفت در بزرگترین مصرف کننده جهان، کاهش یافته و همین موضوع موجب کاهش بهای نفت در ماه‌های اخیر شده است. به گزارش وزارت انرژی آمریکا میانگین تقاضای فرآورده‌های نفتی در ‌این کشور در طی چهار هفته اخیر ۱۹‌میلیون و ۹۰۰‌هزار بشکه در روز بوده که ۷/۳‌درصد کمتر از مدت مشابه در سال گذشته می‌باشد. بنا بر‌این گزارش، مصرف بنزین و فرآورده‌های پالایشی آمریکا نیز در چهار هفته اخیر به ترتیب ۲/۲‌درصد و ۳/۳‌درصد کاهش داشته است. همچنین بحران مالی جهانی سبب شده است تقاضای نفت چین در ماه نوامبر ۲۰۰۸ به پایین ترین میزان طی ۲۰ ماه گذشته برسد. انتظار می‌رود کاهش تقاضای نفت چین تا پایان سه ماهه نخست سال ۲۰۰۹ ادامه یابد. بر اساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میزان ذخایر نفت خام‌این کشور در هفته منتهی به ۲ ژانویه ۲۰۰۹ معادل ۴/۳۲۵‌میلیون بشکه بوده است که در مقایسه با هفته قبل به میزان ۷/۶‌میلیون بشکه افزایش یافته است و معادل ۶/۴۲‌میلیون بشکه نیز از میزان مشابه سال قبل در تاریخ ۴ ژانویه ۲۰۰۸ بیشتر می‌باشد. میزان‌این ذخایر بر حسب روز نیز نسبت به هفته قبل به میزان ۶/۰ روز افزایش یافته و در سطح ۵/۲۲ روز قرار گرفته است که به میزان ۱/۴ روز بیشتر از میزان مشابه سال قبل می‌باشد. طی هفته مذکور، سطح خوراک پالایشی آمریکا به میزان ۳۶۲‌هزار بشکه در روز افزایش یافته است، ولی به میزان ۲۴۹/۱‌میلیون بشکه در روز کمتر از میزان مشابه سال قبل می‌باشد.
میزان ذخایر فرآورده‌های نفتی آمریکا طی هفته منتهی به ۲ ژانویه ۲۰۰۹ به میزان ۸/۱‌میلیون بشکه افزایش یافته و در سطح ۸/۱۳۷ ‌میلیون بشکه قرار دارد.‌این ذخایر به میزان ۱/۹‌میلیون بشکه نیز بیشتر از میزان مشابه سال قبل در تاریخ ۴ ژانویه ۲۰۰۸ می‌باشد. با آغاز زمستان در آمریکا و افزایش تقاضای سوخت گرمایشی به ویژه در مناطق شمالی‌این کشور، میزان ذخایر فرآورده‌های پالایشی که شامل گازوئیل و سوخت گرمایشی است، به شدت مورد توجه قرار می‌گیرد.
تولید نفت خام آمریکا از ۹۷۹/۴‌میلیون بشکه در روز در تاریخ ۲۶ دسامبر ۲۰۰۸ به ۹۳۵/۴‌میلیون بشکه در روز در تاریخ ۲ ژانویه ۲۰۰۹ کاهش یافته است که معادل ۱۱۶‌هزار بشکه کمتر از میزان مشابه سال قبل در تاریخ ۴ ژانویه ۲۰۰۸ می‌باشد. در همین زمان، میزان واردات نفت خام آمریکا از ۲۴۹/۹ ‌میلیون بشکه در روز به ۴۸۵/۱۰ ‌میلیون بشکه در روز افزایش یافته است که به میزان ۶۷۹‌هزار بشکه در روز بیشتر از میزان مشابه سال قبل می‌باشد.
پیش بینی قیمت نفت خام WTI :
در هفته گذشته ذخیره‌سازی‌های نفت خام و بنزین آمریکا به ترتیب در حدود ۷/۶ و ۳/۳‌میلیون بشکه افزایش یافتند در حالیکه سطح ذخیره نفت نسبت به بیشترین میزان در پنج سال گذشته فراتر رفته است و ذخیره‌های بنزین نیز به بیشترین میزان نسبت به پنج سال گذشته نزدیک می‌شود. ‌این موضوع نشان می‌دهد که کاهش تولید نفت نتوانسته بر سطح ذخیره‌سازی نفت اثر گذارد، ولی کاهش مصرف نفت و بنزین همچنان ادامه دارد. قیمت نفت WTI که در سطح ۳۵‌دلار در بشکه با حمایت روبه‌رو شده بود در مسیر افزایشی قرار گرفت که انتشار اخبار مربوط به ذخیره‌سازی‌ها منجر به کاهش دوباره آن شد. افزایش ذخیره‌سازی‌ها در آمریکا باعث کاهش قیمت WTI به کمتر از قیمت نفت برنت شده است. در شرایط فعلی که قیمت‌های ۴۰ و ۳۵‌دلار در بشکه که در حدود هزینه نهایی تولید نفت خام جهان است، سطوح حمایتی را شکل داده است. انتظار بر‌این است که تلاطم در بازار بیشتر شده و بازیگران بازار به سرعت معاملات خود را از حالت خرید به فروش و بالعکس تبدیل کنند. در چنین شرایطی انتشار هرگونه اخبار مثبت و منفی تلاطم بازار را بیشتر می‌کند. شرایط کنتانگو در بازار نفت هنوز برقرار است و‌این بدین معنی است که بازار، منتظر افزایش قیمت‌های نفت به بالاتر از ۵۰‌دلار در بشکه است. بنابراین به نظر می‌آید بازار سطوح حمایتی ۴۰ و ۳۵‌دلار در بشکه را برای WTI تا حدود زیادی پذیرفته است. ولی آنچه که افزایش قیمت را به تاخیر ‌انداخته، بحران اقتصادی در آمریکا و انتشار اخبار منفی، من جمله افزایش کسری و نرخ بیکاری می‌باشد.
از لحاظ بنیادی هزینه نهایی تولید در قیمت‌های ۳۵ تا ۴۰‌دلار در بشکه می‌باشد، بنابراین‌این دامنه قیمتی سطح حمایتی مناسبی به نظر می‌رسد. قیمت‌های قراردادهای آتی نیز قیمت‌های ۷۰ تا ۸۰‌دلار را مناسب بازار نفت نشان می‌دهند. بنابراین انتظار بر‌این است که قیمت نفت در دامنه ۳۵ تا ۷۰‌دلار دچار تلاطم شود که با توجه به انتشار اخبار نوسان خواهد کرد. در مسیر افزایشی قیمت نفت با موانع ۵۰ و سپس ۵۵‌دلار روبه‌رو می‌‌باشد.
منبع‌: سایت موسسه مطالعات بین‌المللی
انرژی (www.iies.org )
کارشناس ارشد اقتصاد انرژی