خاورمیانه خوب، آمریکا در تهدید

فاطمه حمیدی *
گزارش ماه اخیر اوپک در رابطه با اقتصاد جهانی و نفت نشان داد که تقاضا برای نفت در سال‌های اخیر تحت تاثیر توسعه اقتصادی کشورهای نوظهور به طور بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است.

کشورهای عضو «بریک» در سال‌های اخیر به طور متوسط ۲ تا ۳ برابر دهه گذشته رشد کرده اند و اقتصاد آنها بزرگ شده است. مطالعات نشان می‌دهد سهم کشورهای نوظهور از رشد اقتصادی جهان از ۴۲ درصد در سال‌های ابتدایی دهه گذشته به حدود ۷۶ درصد در سال‌های اخیر رسیده که در این بین چین و هند به صورت برجسته‌ای نقش دارند. این موضوع حتی در شرایط رکود سال‌های پس از بحران نیز همچنان نکته قابل توجهی است تا جایی که لنگر اقتصاد جهانی هنوز در دستان کشورهایی نظیر هند و چین است. بسیاری از قوت و ضعف بازارها در رکود اخیر تحت تاثیر رشد و رکود بازارها و اقتصاد در این کشورها قرار گرفته است و این روند همچنان ادامه دارد. کاهش تقاضا در چین تحت فشارهای ناشی از رکود نیم واحد درصدی در این کشور یکی از این موضوعات است. تقاضای نفت و بسیاری از فلزات پایه که در ماه‌های اخیر با رکود چین روند رو به کاهشی را طی کرده‌اند نیز دلیلی بر این ادعا است.
در دهه اخیر و از سال ۲۰۰۰ تاکنون کشورهای نوظهور در حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز به تقاضای جهانی نفت افزوده اند. در این بین به گفته اوپک، تنها چین تقاضای خود را دو برابر رقم ۱۲ سال گذشته افزایش داده است و این موضوع دو اثر را به دنبال داشته و دارد: موضوع اول افزایش تقاضا برای نفت است که متناسب با تقویت تولید یا ضعف آن تغییر کرده و بر قیمت‌های جهانی نفت اثر می‌گذارد و دوم، اقتصاد سیاسی کشورهای نوظهور بر پایه انرژی است.
این موضوع با توجه به عضویت چین در شورای امنیت سازمان ملل نقش مهم‌تری را ایفا می‌کند و تاثیرات سیاسی این کشور را در رابطه با مسائل خاورمیانه پررنگ تر می‌کند. در این بین نگاهی به سیاست‌های انرژی در اقتصادهای نوظهوری چون چین که متناسب با نیاز تغییر می‌کند جالب است. امروزه اقتصاد شکننده اروپا در دستان کشورهای نوظهور است، چرا که هر اقدام این کشورها می‌تواند برنامه‌های تولیدی آنان را تعطیل و سیاست‌های پولی را بی اثر کند. لذا در هر سیاست گذاری اقتصادی- سیاسی نقش این کشورها موثر است.
امروزه اختلاف تقاضا برای اقتصادهای نوظهور و توسعه یافته به حدود ۴ میلیون بشکه در روز رسیده است و این میزان به نظر می‌رسد رو به رشد است و به همان نسبت اوضاع نابسامانی را برای این توازن جهانی از جنبه‌های اقتصادی و سیاسی رقم می‌زند. این یعنی اختلاف مصرف در کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه و کشورهای غیرعضو افزایش می‌یابد. به عقیده اوپک این موضوع به یک تغییر ساختاری در تقاضای نفت برای کشورهای مختلف منجر می‌شود که تغییر ماهیت حامل‌های انرژی یکی از اجزای آن است.
اوپک در گزارش ماه آگوست خود که به بررسی نفت در این ماه پرداخته، معتقد است که اقتصاد جهانی متاثر از سیاست‌های کشورهای توسعه یافته با مشکلات زیادی روبه‌رو شده که رکود اقتصادی اخیر یکی از این موارد است. این موضوع به تدریج در حال سرایت به اقتصادهای نوظهور است و باید گفت این سرایت به نفع هیچ‌کس نیست. در نیمه اول سال، تولیدات صنعتی در چین کاهش یافته و کره‌جنوبی نیز در ماه جولای بیشترین میزان کاهش صادرات خود را از سال ۲۰۰۹ تاکنون به میزان ۸/۸ درصد تجربه کرد. این وضع در ژاپن نیز به همین صورت مشاهده شده و تمام این مسائل زنگ خطرهای نفتی برای کشورهای نفت‌خیز جهان محسوب می‌شوند. در این بین شاهد چرخه‌ای از مشکلات هستیم که به نحوی در حال تکمیل و تکامل است. بحران منطقه یورو و ایالات متحده در شرف نفوذ به کشورهای توسعه یافته است. این امر بر تقاضای نفت این کشورها اثر منفی گذاشته و قیمت نفت را کاهش می‌دهد. نتیجه نهایی کمک دوباره به اقتصاد کشورهای توسعه یافته از طریق دسترسی به نفت ارزان قیمت است. البته این سناریو خیلی زود روند معکوسی به خود می‌گیرد. باید گفت پیش بینی این روزهای نفت در میان‌مدت کار چندان ساده‌ای نیست، اما در نگاهی ساده انگارانه تر کارشناسان یقین دارند که هنوز جایگاه محکم چین و هند می‌تواند بر سود کشورهای آسیایی منطقه (نوظهورهای آسیایی) اثر بگذارد و اجازه ندهد رکود بیش از این بر آنها غلبه کند. در عین حال، این موضوع برای برزیل کمتر قابل پیش‌بینی است. در نتیجه کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا هنوز می‌توانند به بهبود میان مدت قیمت نفت (اقلا تا نیمه ۲۰۱۳) امیدوار باشند؛ خصوصا اگر معادلات ژئوپلتیک را نیز در این وضع موثر بدانیم. این مساله ممکن است در نفت آمریکا به شدت نفت اوپک نباشد، چرا که وضعیت اقتصادی برزیل در آمریکای لاتین به شدت کشورهای آسیایی قابل کنترل نیست و تاثیرات این کشور از اقتصاد جهانی روندی منفی دارد (بر خلاف اقتصادهای نوظهور آسیایی). لذا این احتمال که تقاضای نفت در این منطقه کاهش یابد وجود دارد. در نهایت این گزارش از اینکه قیمت نفت در مرز شکننده‌ای قرار دارد ابراز نگرانی کرده و معتقد است باید قیمت نفت در حدی تعیین شود که بتواند چرخه اقتصادی کشورها را به حرکت درآورد و این موضوع نیازمند تصمیمات فوری این سازمان در این زمینه است. پیش بینی‌های اوپک از رشد اقتصادی جهان تا پایان سال ۳/۳ درصد است و این رقم برای سال آینده ۲/۳ درصد اعلام شده است. بر اساس این گزارش، انتظار می‌رود نرخ رشد کشورهای OECD تا پایان سال جاری و سال آینده به ترتیب ۵/۱ و ۴/۱ درصد باشد، در حالی که آمریکا نرخ رشدی ۲/۲ درصدی را برای سال جاری و ۲ درصد برای سال آینده تجربه می‌کند. در این بین اوپک پیش‌بینی می‌کند منطقه یورو در مقایسه با امسال با نیم واحد درصد افزایش رشد مواجه شده و از منفی ۴/۰ درصد به ۱/۰ درصد برسد.
*کارشناس انرژی

اخبار بازار نفت
سخنرانی ماریو دراگی، رییس بانک مرکزی اروپا در هفته اخیر که به افزایش امیدها برای خروج منطقه یورو از بحران بدهی‌ها دلالت داشت، باعث شد بازارهای کالایی در اواخر هفته گذشته روند مثبتی به خود بگیرند. این در حالی است که توفان ایساک همچنان با اثرات منفی خود بر تولید نفت آمریکا، عرضه را متوقف کرده است. میزان کاهش تولید نفت در منطقه خلیج مکزیک هنوز با تمام اقداماتی که برای از سرگیری تولید صورت گرفته، در حدود ۴۰ درصد کل تولید ایالات متحده متوقف شده است. بانک مرکزی اروپا نیز از راهکار خرید بدهی‌های این منطقه خبر داده است. در این بین به گزارش بلومبرگ، طبق پیش‌بینی اندی سامر، یکی از تحلیلگران بازار نفت که پیش از این قیمت ۱۱۲ دلار را برای قیمت نفت برنت پیش‌بینی کرده بود، در حال حاضر بازار در وضعیت عدم تعادل است و مازاد عرضه نفت نیازمند تقاضای بیشتر است. به عقیده وی، تسهیل مقداری پول در ایالات متحده قادر است با تحریک طرف تقاضا، تعادل مورد نظر را ایجاد کند که نتیجه این امر افزایش قیمت نفت در پایان سال است. گزارش‌های API از میزان ۳/۳۵۹ میلیون بشکه ذخایر نفت در هفته گذشته خبر می‌دهند که کمترین میزان از ۲۳ مارس تاکنون محسوب می‌شود. میزان ذخایر بنزین نیز با ۳/۲ میلیون بشکه کاهش طی هفته گذشته مواجه شده و پیش بینی ۱۲ کارشناس نفتی سازمان انرژی آمریکا از رسیدن این رقم به ۳ میلیون بشکه حکایت دارد.
خبر موثر دیگر بر قیمت نفت در هفته گذشته انتشار آمار ضعیف اقتصاد ایالات متحده بود. کاهش شاخص‌های صنعتی در این کشور و اثر آن بر بازارهای سهام آمریکا در ماه گذشته، هزینه‌های تولید را در آن افزایش داده و این موضوع باعث بروز نگرانی و اثرات منفی بر قیمت نفت شده تا جایی که در انتهای هفته گذشته قیمت نفت آمریکا روند صعودی را طی کرد. نشست کشورهای گروه ۷ پیرامون بررسی مسائل اقتصادی در هفته گذشته که با رویکرد بررسی اثر قیمت بالای نفت بر رشد اقتصادی صورت گرفته بود موضوع موثر دیگری در این زمینه است. به گفته رییس آژانس بین‌المللی انرژی، قیمت‌های بالای نفت بر اقتصاد بنگاه‌ها در اروپا و آمریکا تاثیر منفی گذاشته که بخشی از این به کاهش عرضه نفت ایران برمی‌گردد و بخش دیگر آن نتیجه توفان اخیر آمریکا است.

قیمت نفت در بازارهای جهانی
قیمت نفت در فاصله ۳۰ آگوست تا ۷ سپتامبر روند متفاوتی را متناسب با شرایط و تصمیمات اقتصادی در سطح جهان طی کرد، به طوری که نفت خام تگزاس، در این فاصله از رقم ۶/۹۴ دلار به ۲/۹۵ دلار رسید. اوج قیمت نفت آمریکا در این دوره را در ۳ سپتامبر با قیمت ۱/۹۷ دلار شاهد بودیم. توفان خلیج مکزیک در این مدت با اثر گذاری بر میزان تولید در این منطقه منجر به افزایش قیمت نفت شده است. در عین حال انتشار آمار بیکاری در ایالات متحده آمریکا نیز بر قیمت های نفت اثر گذاشته است. سیاست بانک مرکزی اروپا نیز به دنبال اتخاذ راه‌حلی برای عبور اسپانیا و ایتالیا از بحران بدهی‌های این منطقه موضوعی بود که در این هفته به دنبال سخنرانی ماریو دراگی، رییس بانک مرکزی اروپا روند نزولی قیمت‌های نفت را معکوس کرد. در بازار لندن نیز قیمت نفت برنت دریای شمال روند مشابهی را تجربه کرده، به طوری که قیمت این نوع نفت با حق مرغوبیتی در حدود ۵/۱۸ دلار نسبت به نفت وست تگزاس اینترمدیت، به ۴۹/۱۱۳ دلار در روز گذشته رسید. قیمت ۳۰ آگوست نفت برنت ۶۵/۱۱۲ دلار بود. سبد نفتی اوپک نیز روند نزولی خود را در این هفته پس از یک روند صعودی در ۴ سپتامبر آغاز کرد ولی در کل در مقایسه با آغاز زمان مورد بررسی قیمت‌ها بالاتر است. قیمت نفت اوپک در ۳۰ اگوست ۶۶/۱۱۰ دلار بود و این رقم تا ۸۵/۱۱۲ دلار در ۴ سپتامبر بالا رفت و در نهایت دیروز در قیمت ۷۵/۱۱۱ دلار در ۶ سپتامبر پایان یافت.