رقابت در بازار محصولات پتروشیمی

گروه بورس جهانی- کتایون دارابی: اقتصاددانان و کارشناسان می‌گویند: صنعت پتروشیمی در عربستان نیازمند تغییر از تولید محصولات اولیه و میانی به محصولاتی پیشرفته است؛ چرا که شرکت‌های پتروشیمی بقا در بازارهای داخلی و بین‌المللی را مد نظر دارند. این موضوع از زمانی شدت گرفته که شرکت آرامکوی عربستان تصمیم گرفته تا قیمت گاز را برای صنعت پتروشیمی افزایش دهد و در نتیجه چالشی برای شرکت‌های پتروشیمی ایجاد کرده است. آرامکوی عربستان اعتقاد دارد که در حال حاضر گاز را به شرکت‌های پتروشیمی با قیمت‌های پایین می‌فروشد.

این در حالی است که صنعت پتروشیمی در عربستان به طور پیوسته در حال رشد بوده و ۱۵ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) عربستان را شامل شده است. در همین حال مدیرعامل شرکت بین‌المللی پتروشیمی عربستان (Sipchem) در این باره می‌گوید: همواره صنعت پتروشیمی در عربستان تولید محصولاتی تخصصی از مواد پایه شیمیایی را عهده دار بوده است که در بازارهای جهانی قابل رقابت باشند.
به گفته عبدالرحمان سلطان، اقتصاددان عربستان سعودی، صنعت پتروشیمی نقش اصلی را در حمایت از اقتصاد ملی در این کشور بازی می‌کند. این اقتصاددان معتقد است؛ صنعت پتروشیمی یکی از راه‌های دستیابی به ارزش افزوده در اقتصاد است.
وی می‌گوید: یکی از نقص‌های صنعت پتروشیمی بخش عمده‌ای از محصولات شیمیایی اولیه است که قابل انتقال به محصولات میانی یا پیشرفته در زنجیره تکامل مواد نیست و این موضوع به میزان قابل توجهی بر کاهش ارزش افزوده کشورها تاثیر می‌گذارد.
این اقتصاددان عربستانی به مقاصد کشورش برای افزایش سهم خود در تامین محصولات اولیه به ۱۵ درصد در بازارهای جهانی تا سال ۲۰۱۵ اشاره می‌کند و می‌گوید: برای عربستان یک شاخص جدی، تولید از محصولات اولیه در صنعت پتروشیمی و خلق ارزش افزوده است. به این ترتیب گفته می‌شود در این شرایط بسیاری از شرکت‌های بین‌المللی بازار آزاد را ترک خواهند کرد. این در حالی است که در صنعت پتروشیمی تولید محصولات میانی و پیشرفته با استفاده از هزینه‌هایی کمتر از محصول اصلی انجام می‌شود.
محمد الهیان، یکی دیگر از اقتصاددانان عرب، توضیح می‌دهد که به رغم افزایش ظرفیت تولید شرکت‌های پتروشیمی در عربستان، سهام این شرکت‌ها در ماه‌های گذشته به رشد مورد نظر نرسیده‌اند، حال آنکه سهم آنها در تولید ناخالص داخلی بیش‌از‌پیش افزایش داشته است.
این اقتصاددان عربستانی با اشاره به گسترش و تنوع محصولات می‌گوید: شرکت‌های بزرگی همچون سابیک می‌توانند با توجه به برخورداری از حمایت دولت برای دستیابی به محصولاتی بیشتر جهت تسلط بر بازارهای جهانی برنامه‌ریزی کنند.
به گفته وی، عملکرد شرکت‌های پتروشیمی می‌تواند سبب شرایط مطلوب اقتصادی در بسیاری از کشورهای جهان باشد، اما شرکت‌های پتروشیمی انتظارها را برآورده نکرده اند؛ چرا که تقاضای کم برای خرید محصولات، فشار بر قیمت‌ها را در بازارهای جهانی افزایش داده است. وی معتقد است؛ بهبود شرایط اقتصاد جهانی می‌تواند تقاضا برای محصولات پتروشیمی را در سال ۲۰۱۳ افزایش دهد.
در همین حال عربستان سعودی پیش‌تر هم برای غلبه بر وابستگی صنعت پتروشیمی خود در فکر توسعه تخصصی و کارآیی بیشتر محصولات پتروشیمی بود؛ چرا که صادرات این کالاها می‌تواند تولیدکنندگان را در بازارهای ژاپن و کشورهای دیگر به رقابت کشانده و بر ارزش افزوده تولید در این کشور بیفزاید.
از این رو عربستان به دنبال تولید متنوع محصولات پتروشیمی از زنجیره مواد پایه شیمیایی است تا بتواند ارزش افزوده خود را افزایش دهد؛ چرا که بر اساس اسناد و قوانین و مقررات، تولید شرکت‌های پتروشیمی از منابع گازی در مجموع ۲۲ درصد افزایش یافته و در نتیجه ظرفیت پالایش هم به تبع از سال ۲۰۰۶ به بعد با رشد روبه‌رو شده است.
این در حالی است که پیش بینی می‌شود در سال ۲۰۱۶ ظرفیت تولید اتیلن و پلی‌پروپیلن در عربستان با توجه به سرمایه‌گذاری در صنعت پتروشیمی افزایش یابد. از سوی دیگر افزایش تولید پلی استایرن هم در برنامه‌های شرکت‌های پتروشیمی عربستانی گنجانده شده است، حال آنکه بیشتر شرکت‌های پتروشیمی در این کشور بر تحولات و تولید محصولات متنوع در آینده متمرکز شده اند و در این خصوص برنامه ریزی هم کرده اند. البته احتمال می‌رود برخی از شرکت‌ها به دلیل محدودیت در تهیه مواد اولیه یعنی اتان با مشکلاتی روبه‌رو باشند و به ظرفیت‌های اعلام شده تا سال ۲۰۱۶ نرسند.
با این حال پیش‌بینی‌ها می‌گویند: در سال ۲۰۱۶ ظرفیت پلی اتیلن در عربستان به ۸/۸۶ میلیون تن، ظرفیت پلی پروپیلن به ۵/۶ میلیون تن و ظرفیت پلی استایرن هم به ۳۷۵ هزارتن برسد. البته گفته شده که ظرفیت پی وی سی ۸۸۵ هزارتن در سال ثابت می‌ماند.
در حال حاضر تقریبا بخش قابل‌توجهی از پروژه‌های سرمایه گذاری مشترک بین عربستان و شرکت‌های خارجی در منطقه جبیل که برای تولید اتیلن و پروپیلن طراحی شده اند به پایان رسیده است.
در همین حال گفته می‌شود مجتمع پالایشی جبیل عربستان هم در سال ۲۰۱۳ به بهره برداری می‌رسد. البته در بررسی سالانه ۲۰۱۱ شرکت آرامکوی عربستان افتتاح این پالایشگاه در دسامبر ۲۰۱۲ و راه‌اندازی کامل آن در سه ماه چهارم سال ۲۰۱۳ عنوان شده بود. گفته می‌شود این مجتمع پالایشی در مراحل پیش راه اندازی قرار دارد و احتمالا تا پیش از سه ماه سوم سال ۲۰۱۳ به طور کامل راه‌اندازی شود.
این پالایشگاه قرار است برای افزایش ظرفیت تولید فرآورده‌های نفتی همین مجتمع راه‌اندازی شود. البته پالایشگاه جبیل، نفت خام سنگین عربستان را برای تولید سوخت‌هایی مانند بنزین و کک برای مصرف داخلی و صادرات پالایش می‌کند. این در حالی است که پیش‌بینی‌ها می‌گوید: ۵۴ درصد تولید این پالایشگاه گازوئیل و سوخت جت خواهد بود که رقم تولید آنها به طور میانگین سالانه ۱۱ میلیون و ۴۰۰ هزار تن برآورد شده است.
با این حال صنعت پتروشیمی عربستان در سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ با ۵۳ درصد افزایش ظرفیت روبه‌رو بود، جالب است که بدانید ۵۱ درصد کل سرمایه گذاری‌ها در این بخش متعلق به بخش خصوصی است. از این رو در سال ۲۰۰۴ کل محصولات تولیدی در صنعت پتروشیمی عربستان ۲۷ میلیون تن بود که در سال ۲۰۱۱ به ۸۰ میلیون تن رسید.
با این حال صنعت پتروشیمی در عربستان با حمایت سرمایه گذاران خارجی که بیشتر آمریکایی بودند و در دهه هفتاد آغاز شد. دو شهر صنعتی جبیل و ینبوغ هم حاصل همین سرمایه‌گذاری‌ها بود. شرکت سابیک هم برای تولید مواد پتروشیمیایی پایه و میانی کودها، فلزات و تشویق بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری در صنعت پتروشیمی ساخته شد.
البته توسعه صنعت پتروشیمی عربستان در سال‌های ۱۹۸۴ تا ۱۹۹۹ با سرعت گرفتن در فرآیند خصوصی سازی شدت گرفت. به طوری که اولین واحد تولید متانول توسط شرکت الرازی افتتاح شد. به این ترتیب مجتمع‌های جدید پتروشیمیایی و پالایشگاهی با سرمایه‌گذاری مشترک شرکت‌های آرامکوی سعودی و سومیتومو در شهر ربیق احداث شدند.