بازار نفت تحت تاثیر تصمیم اوپک

غلامعلی رحیمی- مهرزاد زمانی*
بهای نفت خام در بازار آمریکا (بورس نیویورک) طی هفته گذشته (۶ ژوئن الی ۱۰ ژوئن ۲۰۱۱) از یک روند افزایشی همراه با نوسان برخوردار بود.

بر این اساس طی هفته گذشته، در ابتدا به دنبال عدم توافق اعضای اوپک بر سر افزایش سقف تولید این سازمان و تثبیت سهمیه‌های تولید برای هشتمین بار پیاپی در سطح ۲۴ میلیون و ۸۴۰ هزار بشکه در روز، بهبود ۳۰۰ هزار بشکه‌ای برآورد تقاضای جهانی نفت خام در تازه ترین گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، اعلام خبر مربوط به افزایش ۲۰ درصدی واردات نفت خام چین در ماه مه ۲۰۱۱، کاهش شدید سطح ذخیره‌سازی‌های نفت خام آمریکا معادل ۸/۴ میلیون بشکه در هفته منتهی به ۳ ژوئن ۲۰۱۱، تشدید و تداوم ناآرامی‌های سیاسی در خاورمیانه، تداوم اختلال در تولید نفت خام برخی کشورهای تولیدکننده همچون لیبی و یمن، وقوع برخی اعتراضات و ناآرامی‌ها در کشورهای بحرین، یمن، کویت، عمان و عربستان سعودی و تشدید نگرانی درباره امنیت این صادرکننده بزرگ نفت، افزایش نگرانی فعالان بازار نفت از گسترش ناآرامی‌ها به سایر کشورهای تولیدکننده نفت خصوصا عربستان سعودی، تداوم ناآرامی‌ها در لیبی به ویژه در مناطق نفت‌خیز این کشور و تردید معامله‌گران درباره زمان بازگشت نفت خام سبک صادراتی این کشور به بازار نفت و پالایشگاه‌های اروپا، قیمت نفت خام WTI در بورس نایمکس (آتی‌های ماه اول)، از حدود ۰۱/۹۹ دلار در هر بشکه در تاریخ ۶ ژوئن ۲۰۱۱ ، با بیش از ۹۲/۲ دلار افزایش، تا بیش از ۹۳/۱۰۱ دلار در هر بشکه در تاریخ ۹ ژوئن ۲۰۱۱ افزایش یافت؛ ولی مجددا در پی انتشار اخباری درباره افزایش عرضه نفت عربستان به پالایشگران آسیایی و احتمال افزایش تولید آن در ماه جولای، اعلام خبر مربوط به آزادسازی ۹/۱ میلیون بشکه نفت خام از ذخایر ملی ژاپن برای استفاده در پالایشگاه کاشیما متعلق به شرکت جی.ایکس نیپون، ادامه نگرانی‌ها درباره کندی رشد اقتصادی آمریکا، آمارهای ضعیف اشتغال در آمریکا، از سر گیری انتقال نفت از طریق خط لوله کیستون به آمریکا که به دلیل نشت در یکی از ایستگاه‌های تقویت فشار به مدت یک هفته به حالت تعلیق درآمده بود، افزایش ارزش دلار در مقابل یورو و همچنین کاهش ارزش شاخص‌های بورس در بازارهای جهانی، قیمت نفت خام WTI با بیش از ۶۴/۲ دلار کاهش، تا کمتر از ۲۹/۹۹ دلار در هر بشکه در تاریخ ۱۰ ژوئن ۲۰۱۱ کاهش یافت.

یکصد و پنجاه و نهمین نشست اوپک به ریاست ایران در مقر دائمی این سازمان در شهر وین اتریش در حالی به پایان رسید که کشورهای عضو تصمیم گرفتند سهمیه‌های تولید خود را بدون تغییر حفظ نمایند. تصمیم برای تثبیت سهمیه‌های تولید اوپک در حالی گرفته شد که برخی از اعضای اوپک حوزه خلیج فارس نظیر امارات و کویت به رهبری عربستان سعودی خواهان افزایش ۵/۱-۱ میلیون بشکه‌ای در روز سهمیه‌های تولید بودند؛ اما در این میان نمایندگان کشورهای الجزایر، آنگولا، ونزوئلا، اکوادور، عراق و ایران خواهان تثبیت سهمیه‌های تولید بودند. بسیاری از وزیران نفت اوپک در آستانه این نشست بر کافی بودن نفت خام در بازارهای جهانی تاکید کرده و معتقد بودند بهای کنونی نفت خام تهدیدی برای روند رشد اقتصادی جهان نبوده و نیازی به افزایش سهمیه‌های تولید اوپک نیست. همچنین محمد علی خطیبی طباطبائی، نماینده هیات عامل ایران در اوپک با تاکید بر وجود نفت کافی در بازار اعلام کرده بود که نیازی به افزایش تولید اوپک در نشست ۱۵۹ این سازمان وجود ندارد.
علی آبادی سرپرست وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران و رییس اجلاس، در افتتاحیه نشست ۱۵۹ اوپک اعلام کرد سفته‌بازی‌ها عامل بی‌ثباتی در بازار نفت بوده و این بی‌ثباتی با بنیادهای‌های بازار ارتباطی ندارد و تلاش دولت‌های مصرف‌کننده برای کاهش سفته‌بازی‌ها در بازار نفت الزامی است. همچنین بازارهای جهانی نفت خام تحت تاثیر تحولات سیاسی منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و زلزله و سونامی شدید ژاپن بوده است. در حالی که رشد اقتصادی جهان از سوی اقتصادهای در حال توسعه به ویژه چین و هند خواهد بود، با این وجود همچنان تردیدهایی درباره روند بهبود شرایط اقتصادی جهان وجود دارد. ادامه نرخ بیکاری، بحران بدهی‌ها در کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری‌های اقتصادی (OECD) و افزایش نرخ تورم در جهان از جمله تردیدها و نگرانی‌های پیش روی روند رشد اقتصادی جهان به شمار می روند. بر اساس اعلام رییس کنفرانس اوپک، اگرچه طی ۶ ماه گذشته بازارهای جهانی نفت خام شاهد تحولات بسیاری بوده است، با این وجود بنیادهای بازار همچنان در شرایط خوبی به سر می‌برد و به دنبال تلاش‌های فراوان اوپک، در حال حاضر نفت کافی در بازارهای جهانی وجود داشته، سطح ذخیره‌سازی‌ها متناسب بوده و اعضای اوپک ظرفیت مازاد تولید کافی در اختیار دارند. نشست آتی اوپک اواسط دسامبر در وین اتریش برگزار می شود.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا در تازه ترین گزارش «چشم‌انداز کوتاه مدت انرژی» در ماه ژوئن ۲۰۱۱، برآورد خود درباره رشد تقاضای جهانی نفت خام در سال ۲۰۱۱ را بیش از ۳۰۰ هزار بشکه در روز افزایش داده است. بر این اساس تقاضای جهانی نفت خام در سال جاری میلادی به میزان ۷/۱ میلیون بشکه در روز افزایش یافته و به حدود ۴۳/۸۸ میلیون بشکه در روز خواهد رسید. این افزایش ۳۰۰ هزار بشکه‌ای برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا در حالی روی می دهد که در گزارش پیشین این سازمان در ماه مه ۲۰۱۱، برآوردها از میزان مصرف جهانی نفت خام بیش از ۱۲۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته بود و انتظار می رفت در برآورد جدید نیز با کاهش مواجه باشد. تقریبا تمام رشد تقاضای جهانی نفت خام طی ۲ سال آینده، مربوط به کشورهای در حال توسعه بوده و چین با ۱۲۰ هزار بشکه، ژاپن با ۸۰ هزار بشکه و خاورمیانه ۱۱۰ هزار بشکه، بیشترین سهم را در افزایش ۳۰۰ هزار بشکه‌ای برآورد رشد تقاضای جهانی نفت خام در سال ۲۰۱۱ به خود اختصاص داده‌اند. همچنین بر اساس این پیش‌بینی، تقاضای جهانی نفت خام در سال ۲۰۱۲، در حدود ۶/۱ میلیون بشکه در روز افزایش یافته و به بیش از ۰۲۰/۹۰ میلیون بشکه در روز خواهد رسید که نسبت به برآورد پیشین آن تغییری نکرده است.
طی هفته گذشته، به دلیل نگرانی‌ها درباره بازگشت بحران به اقتصاد آمریکا و اروپا، ادامه نگرانی‌ها درباره کندی رشد اقتصادی آمریکا و آمارهای ضعیف اشتغال در آمریکا، ارزش شاخص‌های بورس در بازارهای سهام آمریکا از یک روند کاهشی قابل توجه برخوردار بودند. ارزش یورو در مقابل دلار نیز طی دوره مذکور از یک روند کاهشی قابل توجه برخوردار بود.
بر اساس آمار دبیرخانه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، قیمت سبد نفتی اوپک طی دوره ۶ ژوئن الی ۹ ژوئن ۲۰۱۱، ازحدود ۰۹/۱۱۰ دلار در هر بشکه تا بیش از ۴۳/۱۱۳ دلار در هر بشکه افزایش یافت. میانگین هفتگی بهای سبد نفتی اوپک در هفته منتهی به ۹ ژوئن ۲۰۱۱، با ۱ دلار و ۱ سنت افزایش نسبت به هفته پیش از آن به هر بشکه ۱۱۱ دلار و ۵۳ سنت رسیده است. میانگین هفتگی بهای سبد نفتی اوپک در هفته منتهی به ۳ ژوئن ۲۰۱۱ معادل ۱۱۰ دلار و ۵۲ سنت بود. همچنین میانگین ماهانه بهای سبد نفتی اوپک طی ماه ژوئن ( تا ۹ ژوئن ۲۰۱۱ )، با ۱ دلار و ۲۰ سنت افزایش نسبت به میانگین ماه مه ۲۰۱۱ به هر بشکه ۱۱۱ دلار و ۱۳ سنت رسیده است. میانگین بهای سبد نفتی اوپک در ماه مه ۲۰۱۱ معادل ۱۰۹ دلار و ۹۳ سنت در هر بشکه بود. سبد نفت خام اوپک در بردارنده ۱۲ نوع نفت خام اعضای این سازمان شامل مخلوط الجزایر، گریسول آنگولا، اورینته اکوادور، سنگین ایران، سبک بصره، صادراتی کویت، اس ‌سیدر لیبی، سبک «بونی» نیجریه، مارین قطر، سبک عربی عربستان سعودی، موربان امارات و بی.سی.اف ۱۷ ونزوئلا است.

قیمت نفت خام برنت دریای شمال در بورس لندن(ICE) نیز برای تحویل در ماه جولای ۲۰۱۱، با توجه به تداوم ناآرامی‌ها در لیبی و کاهش شدید تولید نفت خام این کشور و افزایش نگرانی فعالان بازار نفت از احتمال گسترش ناآرامی‌ها در خاورمیانه و تسری آن به سایر کشورهای تولیدکننده نفت خصوصا عربستان سعودی و در نتیجه تشدید نگرانی‌ها درباره کمبود عرضه نفت خام در بازار اروپا و همچنین تحت تاثیر سایر عوامل افزایشی و کاهشی، از یک روند افزایشی همراه با نوسان برخوردار بوده و ابتدا از حدود ۴۸/۱۱۴ دلار در هر بشکه در تاریخ ۶ ژوئن ۲۰۱۱ تا بیش از ۵۷/۱۱۹ دلار در هر بشکه در تاریخ ۹ ژوئن افزایش یافت، ولی مجددا تا سطح ۷۸/۱۱۸ دلار در هر بشکه در تاریخ ۱۰ ژوئن ۲۰۱۱ کاهش یافت. البته قیمت نفت خام برنت در آخرین روز هفته گذشته، در بیشترین مقدار خود تا بیش از ۱۲۰ دلار در هر بشکه نیز افزایش یافت. سطح بالای ذخیره‌سازی نفت خام در آمریکا و کاهش تولید نفت خام لیبی و به تبع آن نگرانی مصرف‌کنندگان درباره عرضه نفت خام به بازار اروپا موجب شده است تا نفت خام برنت از حق مرغوبیت ۴۹/۱۹ دلار در هر بشکه نسبت به نفت خام WTI برخوردار باشد.
میانگین بهای هر بشکه نفت خام صادراتی ایران با ۶۲ سنت افزایش نسبت به هفته قبل (۱ ژوئن ۲۰۱۱)، در روز ۸ ژوئن ۲۰۱۱ به بشکه‌ای ۱۱۰ دلار و ۵۶ سنت رسیده است. بر اساس آمارهای امور بین‌الملل شرکت ملی نفت ایران، میانگین وزنی بهای هر بشکه نفت خام سبک ایران به مقصدهای مختلف در روز چهارشنبه (۸ ژوئن ۲۰۱۱ ) ۱۱۲ دلار و ۵۴ سنت بود و همین رقم برای نفت خام سنگین در سطح ۱۰۹ دلار و ۱۴ سنت قرار داشت. همچنین قیمت هر بشکه نفت خام سبک ایران به بازار آفریقای جنوبی ۱۱۳ دلار و ۳۴ سنت و هر بشکه نفت خام سنگین ایران به این بازار ۱۱۱ دلار و ۹۹ سنت گزارش شده است. هر بشکه نفت خام سبک ایران در بازار آسیا ۱۱۲ دلار و ۱۳ سنت، شمال غربی اروپا ۱۱۳ دلار و ۳۶ سنت و در بازار مدیترانه ۱۱۱ دلار و ۶۹ سنت معامله شده است. هر بشکه نفت خام سنگین ایران نیز در بازار آسیا ۱۰۸ دلار و ۹۷ سنت، شمال غربی اروپا ۱۱۲ دلار و ۱ سنت و در بازار مدیترانه ۱۰۷ دلار و ۶۴ سنت به فروش رسیده است. طی دوره ۱ ژوئن الی ۸ ژوئن ۲۰۱۱، قیمت نفت خام سبک و سنگین ایران در بازار آسیا با کاهش ۶۶ سنت در هر بشکه و قیمت نفت خام سنگین ایران در بازار مدیترانه با ۱۳/۲ دلار کاهش در هر بشکه همراه بود، در حالی که قیمت نفت خام سبک و سنگین ایران در سایر بازارها روند افزایشی را تجربه کرد. لذا بر این اساس طی دوره مذکور، بیشترین افزایش در قیمت نفت خام سبک ایران مربوط به بازار مدیترانه با ۹۷/۵ دلار افزایش در هر بشکه بوده و بیشترین افزایش در قیمت نفت خام سنگین ایران مربوط به بازار آفریقای جنوبی با ۹۲/۱ دلار افزایش در هر بشکه بوده است. میانگین وزنی بهای هر بشکه نفت خام سبک و سنگین ایران نیز نسبت به هفته قبل، به ترتیب به میزان ۷۵ سنت و ۴۷ سنت در هر بشکه طی دوره مذکور افزایش یافته است.
بر اساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا میزان ذخایر نفت خام این کشور در هفته منتهی به ۳ ژوئن ۲۰۱۱ معادل ۳۶۹ میلیون بشکه بوده است که در مقایسه با هفته قبل (۲۷ مه ۲۰۱۱) به میزان ۸/۴ میلیون بشکه کاهش یافته و معادل ۶/۷ میلیون بشکه از میزان مشابه سال قبل در تاریخ ۴ ژوئن ۲۰۱۰ بیشتر است. میزان این ذخایر بر حسب روز نیز نسبت به هفته قبل به میزان ۷/۰ روز کاهش یافته و در سطح ۲۵ روز قرار گرفته است و معادل ۱/۱ روز بیشتر از میزان مشابه سال قبل است. طی دوره مذکور، سطح خوراک پالایشی آمریکا به میزان ۲۶۱ هزار بشکه در روز افزایش یافته و در سطح ۱۱۲/۱۵ میلیون بشکه در روز قرار گرفته است که به میزان ۷۵ هزار بشکه در روز کمتر از میزان مشابه سال قبل است.
تولید نفت خام آمریکا طی دوره ۲۷ مه ۲۰۱۱ الی ۳ ژوئن ۲۰۱۱ به میزان ۲۴ هزار بشکه در روز افزایش یافته و در سطح ۶۳۳/۵ میلیون بشکه در روز قرار گرفته است و معادل ۱۸۸ هزار بشکه در روز بیشتر از میزان مشابه سال قبل در تاریخ ۴ ژوئن ۲۰۱۰ است. در همین زمان میزان واردات نفت خام آمریکا از ۵۱۸/۹ میلیون بشکه در روز به ۶۰۰/۸ میلیون بشکه در روز (معادل ۹۱۸ هزار بشکه در روز) کاهش یافته است که معادل ۹۳۵ هزار بشکه در روز کمتر از میزان مشابه سال قبل است.
پیش‌بینی قیمت
در پنج هفته گذشته قیمت نفت WTI در دامنه ۹۶ الی ۱۰۳ دلار در بشکه در نوسان بوده است. سطح قیمت ۹۶ دلار به دلیل بحران در منطقه خاورمیانه مانع کاهش بیشتر شده است و از طرف دیگر کاهش رشد اقتصادی به خصوص در آمریکا مانع افزایش قیمت به بیش از ۱۰۳ دلار شده است. آماری که در هفته گذشته در مورد اقتصاد آمریکا منتشر شد نتوانست موجب بهبود اعتماد به اقتصاد این کشور شود و همچنین وضعیت اقتصادی در منطقه اروپا نیز مناسب نبود.
شرایط نامناسب اقتصادی در نهایت به نفع دلار چرخید و ارزش دلار در مقابل یورو افزایش یافت که موجب فشار کاهشی بر قیمت نفت شد. تصمیم اجلاس اوپک به عدم تغییر تولید موجب افزایش قیمت نفت شد، ولی بعد با انتشار خبر تصمیم عربستان به افزایش تولید، قیمت‌ها روند کاهشی به خود گرفتند. تایید افزایش تولید عربستان در معاملات بین‌المللی در هفته جاری می‌تواند فشار کاهشی بر قیمت نفت وارد کند. گرچه کیفیت نفت عربستان نسبت به نفت لیبی پایین‌تر است، ولی به هرحال می‌تواند تاحدودی جایگرین قطع صادرات نفت آن کشور شود. ذخیره‌سازی نفت خام آمریکا کاهش یافت، ولی نسبت به حجم سال گذشته بالاتر است که موجب اطمینان از دسترسی سریع به نفت مورد نیاز شده است. با توجه به نیروهای بازار می‌توان انتظار داشت که دامنه ۹۶ تا ۱۰۳ دلار هنوز پا برجا بماند و برای گذر از آن نیاز به اخبار جدیدی است.
منبع: سایت موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی (www.iies.org )
* کارشناسان ارشد موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی