جشن کسب‌وکارشدن با حفظ اخلاق حرفه‌ای

دکتر حسین عبده تبریزی

اقتصاددان و رییس پیشین بورس

دهمین سال تولد دنیای اقتصاد خبری آفتاب‌گونه برای جامعه مطبوعاتی ایران است. «تداوم» بیانگر حیات اقتصادی هر بنگاهی و از جمله دنیای اقتصاد است و بی‌شک حرکت متعادل گروه مدیریتی دنیای اقتصاد عامل درونزا در ایجاد این «تداوم» بوده است. اقتصاد «برهان قاطعی» دارد که میخ منطق خود را بر فرق کنشگر اقتصاد می‌کوبد و همه چیز را سر جایش می‌نشاند. اقتصاد منطق خود را دارد و به بی‌نظمی‌ها، حتی به بی‌نظمی‌های گسترده، پایان می‌دهد. با هزار مثال می‌شود نشان داد که اقتصاد نرم‌نرمک کار خود را می‌کند.

مثلا، سال‌ها است گفته می‌شود شهرداری‌ها نباید از محل فروش تراکم و تغییر کاربری زندگی کنند و باید شهر را با عوارض شهری اداره کنند. از ضرورت این تغییر در ترکیب درآمدی صحبت می‌شود، اما شهرداری‌ها همچون کاسب‌کارهای کوته‌افق به‌طور دائمی مسیر آسان‌تر را انتخاب کرده‌اند. عدم‌احساس مسوولیت شهرداری‌ها در ایفای نقش عمومی‌ای که در اداره شهر برعهده دارند، آنها را به کاسب‌کاران صرف بدل کرده است. شهرداری‌ها دائما مجوز تجاری می‌دهند تا مثل کاسب دخل‌مراقبی پول درآورند. اما، اقتصاد «برهان قاطعی» دارد و به جایی می‌رسد که شهرداران دیگر نتوانند کاربری بفروشند یا کاربری را گران بفروشند.

مثال دیگر، اقتصاد شهر و نرخ رشد جمعیت است. اقتصاد خانواده کار را به آستانه‌ای می‌رساند که نرخ رشد جمعیت کند می‌شود. هرچه هم بر افزایش نفوس تاکید کنیم و ضرورتش را اندیشناک استدلال کنیم، باز جمعیت زیاد نمی‌شود. اقتصاد کار خودش را کرده است.

مثال دیگر به مساله جدی‌تر مالیات برمی‌گردد. مستندات مکتوب کنفرانس‌های اقتصادی دولت‌های قبل از انقلاب نشان می‌دهد که نتیجه‌گیری آنها چنین بوده است: «اینکه با پول نفت چه کار می‌کنیم، دوردست اقتصاد ایران را تعیین خواهد کرد.» بعد از انقلاب نیز اقتصاددانان و دولت‌ها همه همین مضمون را فریاد کشیدند. هر دو گروه نتیجه می‌گرفتند باید پول نفت را خرج روزمره و جاری نکنیم و مالیات‌ها ‌باید جایگزین درآمد نفتی شود.

اما اخذ مالیات رویای دیرباوری تلقی شد و مالیات چندانی اخذ نشد، و راحت‌تر بود پول نفت خرج شود و شد. اما اقتصاد «برهان قاطعی» دارد و منطق آسمان‌کوب خود را دنبال می‌کند. حالا دیگر چندان پول نفت نداریم، یا در چنبره تحریم، اگر هم داریم، پول نفت زیادی در دسترس‌مان نیست؛ به‌علاوه، اقتصاد و دولت بزرگ شده‌اند، و جوباره درآمدهای نفتی جاری با طاق بلند مخارج امروز متوازن نمی‌شود. پس، به یاد مالیات‌ها و اینکه مالیات می‌شود گرفت، خواهند افتاد. خواهید دید که دریافت مالیات ارزش افزوده با چه سرعت و حدتی دنبال خواهد ‌شد. پیش‌بینی غلطی نیست که در سال‌های نه‌چندان دور، اخذ مالیات هیاهویی جدی شود، و فرار از مالیات هم جرم کیفری تلقی شود، و دولت‌ها بر حساب‌های بانکی افراد مالیات‌گریز دست‌یابند و بالاخره شهروندان‌ـ به‌ویژه آنها که درآمدهای کوهوار دارندـ بدانند که دیگر ناچارند مالیات بدهند و اموال خود را به نام این و آن نگاه ندارند.

در گذشته‌های نه‌چندان دور، هرکس در هر حوزه‌ای از مطبوعات و کتاب بود، از آن موزع موتورسوار که کتاب و مطبوعات را پخش می‌کرد، تا آن ناشر بازار، ناصرخسرو، چهار‌راه جمهوری، جلوی دانشگاه یا خیابان کریم‌خان و تا آن صاحب‌امتیازان روزنامه‌های سراسری و مطبوعات محلی همه و همه مدعی علاقه‌های فرهنگی و انگیزه‌های معنوی بودند؛ با هرکدام که صحبت می‌کردید، چه از تیپ کتاب‌فروشی‌های قدیمی و چه از سنخ نسل جدیدتر مطبوعات‌چی‌های روشن‌فکر بعد از انقلاب، چه ناشری که در بازار تهران کتاب کودک چاپ می‌کرد، چه آن حاجی که از چاپخانه خرده کاغذ (پوشال) می‌خرید، یا کارگری که زینک مجله را از لیتوگرافی به چاپخانه می‌برد،‌ می‌یافتید که به دلایل صرفا تجاری وارد بازار مطبوعات و کتاب نشده بودند.

هرکس که دست‌اندرکار روزنامه، کتاب و سایر نشریات بود معتقد بود روزنامه و کتاب بازده تجاری ندارد. وقتی به‌اصطلاح کله‌گنده‌های بازار کتاب را با تاجر فرش یا صاحب شرکت ساختمانی مقایسه می‌کردید، درمی‌یافتید که در صنعت فقیری کار می‌کنند. با مقیاس‌های قبل از انقلاب صحبت کنیم: کسی که کالاهای فرهنگی می‌فروخت و در یک سال ۱۰۰۰ عنوان نشر می‌داد، مثل امیرکبیر، را باید با کدام تاجر رشته‌های دیگر مقایسه می‌کردیم. مثلا، آیا می‌شد آقای جعفری امیرکبیر را با حاجی برخوردار، یا لاجوردی‌ها، یا ایروانی‌ها، یا دیگر صنعت‌گران و سرمایه‌گذاران قبل از انقلاب مقایسه کرد؟

کسی که در سینما کار می‌کرد یا تئاتری را روی صحنه می‌برد، نهایت وضع اقتصادی‌اش چه بود و هنوز هم چه است؟ بزرگ‌ترین تولیدکننده کتاب را به‌سختی حتی می‌شد با دکان‌داری با سرمایه متوسط مقایسه کرد. پس انگیزه‌هایی دیگر از سنخ انگیزه‌های فرهنگی و معنوی در کار بود.

از دیرباز در این مرز و بوم، اهالی فرهنگ به زندگی توانفرسا و روانکاه عادت کرده بودند. چنین بوده که متاسفانه سرنوشت همه مولفان و مترجمان در ایران آن شد که زائده دستگاهی اداری باشند تا بتوانند کار فرهنگی مورد علاقه‌شان را دنبال کنند. هیچ‌یک از روندهای توسعه جهانی سه دهه اخیر شامل مطبوعات و ناشران ما نشد. روزنامه‌نگار، مؤلف و مترجم خارجی به خاطر نوشته‌هایش مجموعه‌ای از درآمدهای جنبی، و نه البته فرعی، دارد. مثلا، کتاب شعر شاعر از آهنگ خوانندگانی که آن اشعار را ترانه کرده‌اند، سهم می‌برد. ساخت فیلم و مستند برای مؤلفان مقالات مطبوعاتی و کتاب‌ها سهم درآمد به همراه دارد. سخنرانی، مصاحبه و حضور رادیویی، تلویزیونی، یا اینترنتی نویسندگان و مترجمان ـ آنجا که صدا و سیما دولتی نیست‌ـ درآمد به‌همراه دارد. فیلم کتاب آشپزی یا فنی به فروش می‌رسد و برای مولف درآمد اضافی به‌همراه می‌آورد. مطبوعات و رسانه‌های رادیو و تلویزیونی می‌توانند زیر سقف شرکتی واحد گرد آیند تا درآمدهای تبلیغاتی آنها وسیع‌تر شود، اما آنجا که صدا و سیما در دایره مالکیت دولتی است، امکان کسب چنین درآمدهایی برای مطبوعات ناممکن است. این درآمدهای جانبی در صنعت مطبوعاتی ایران نواله ناچیزی است.

در آن سال‌ها، چه‌قدر شاهد ناشرانی بوده‌ایم که با انتشار یک فرهنگ فارسی ناموفق در بازار ورشکسته شدند؛ فیلم‌سازانی که با ساخت یک فیلم، آپارتمان‌شان را از دست دادند؛ چند شماره مجله به چاپ سپردند و ناچار شدند ماشین و اثاث منزل خود را به فروش رسانند؛ روزنامه‌شان تعطیل شد، چک‌هایشان برگشت خورد و سرمایه ۲۰ یا ۳۰ ساله‌شان از دست رفت. تلاش‌ها، فداکاری‌ها و گذشت‌های چنین نسلی مثال‌زدنی است. اما، آن همه تلاش ما را به ساحل سیمگون پیشرفت‌های پایدار در عرصه فرهنگ نرساند. صنعت فرهنگ تنها با تبدیل‌شدن به کاسبی سودآور رشد پهنه‌ورتری خواهد داشت، چرا که «سود» امکان تداوم حیات را فراهم می‌آورد، و بدون تداوم فعالیت بنگاه‌ها، بهره‌وری، ‌کارآیی و از همه مهم‌تر سرقفلی (دارایی معنوی) حاصل نمی‌آید.

در کشور ما، ریسک مطبوعات بالاست. دردسرها و بوروکراسی مربوط به این کار تجاری و کنترل‌های حاکم بر این صنعت ریسک را بالا می‌برد و نرخ بازده سرمایه‌گذاری در این صنعت را کاهش می‌دهد. محصولات مطبوعات نقدینگی ندارند و به‌اصطلاح خوابشان از کالایی مثل قالی هم سنگین‌تر است. اگر صاحب‌امتیاز به پول فوری محتاج شود، کسی نیست به دادش برسد. موجودی کتاب و روزنامه، مقاله‌ها، فیلم‌ها و محصولات دیگر هنری ارزش وثیقه‌ای چندانی ندارند. بنابراین، استفاده از آن‌چه در مالی آن را اهرم می‌نامیم و می‌تواند نرخ بازده صاحب صنعت را افزایش دهد، در صنعت مطبوعات جایی ندارد.

اقتصاد مطبوعات در کشور جهان سومی، اقتصادی ضعیف است. اینکه دست‌اندرکاران این صنعت مثل سایر صنایع برای خود اهدافی انسانی و معنوی قائل شوند و نسبت به محصولات تولیدی خود متعهد و وفادار باشند، یک چیز است، اما اینکه فرض کنند کار در مطبوعات به‌عنوان فعالیت در کسب‌وکاری سودآور نیست، چیزی دیگر است.

ادامه حیات مطبوعات و زندگی سلامت و غیرآلوده آنها در گرو دخل‌وخرج‌کردن و سودآوربودن است. مطبوعات خصوصی ایران در ۵۰ سال گذشته ناچار بوده‌اند با مطبوعات دولتی و حمایت‌شده رقابت کنندـ رقابتی ناعادلانه.

در میدان فعالیت مطبوعات هم، با رقابت شدید در فضای مجازی، با بالارفتن قیمت کاغذ و هزینه‌های چاپ، غیرایدئولوژیک‌شدن مدیران مطبوعات، و کمترشدن امکانات دولت برای نشر دولتی، ... اکنون منطق اقتصاد حکم می‌کند صنعت مطبوعات به کسب‌وکار سودآور تبدیل شود. دیگرگونه با گذشته، مطبوعاتی‌ها کم‌وبیش دیگر ضرورت دخل‌وخرج‌کردن را حاشا نمی‌کنند و نمی‌هراسند بگویند کسب‌وکارشان سودآور است و حذر نمی‌جویند بگویند در صنعتی کار می‌کنند که باید درآمد متوازن داشته باشند.

همشهری اولین نشریه‌ای بود که مسیر دیگری به مطبوعات ایران نشان داد. اینکه می‌توانند سودآور باشند، زندگی آبرومندی برای خبرنگاران، نویسندگان و مدیران خود فراهم کنند، و نسلی از روزنامه‌نگاران را تربیت کنند که بر این باور باشند که از محل روزنامه‌نگاری می‌توان زندگی عده‌ای را اداره‌ کرد. مشکل همشهری البته آن بود که نمی‌شد آن را غیردولتی نامید.

«دنیای اقتصاد» اولین تجربه غیردولتی در تولد جریده‌ای است که روی پاهای خود ایستاده است و از دخل‌ودرآمد خود زندگی شرافتمندانه عده‌ای از اهالی مطبوعات را فراهم آورده است و این مهم را با حفظ اخلاق حرفه‌ای انجام داده است. به همه دست‌اندرکاران «دنیای اقتصاد» دست‌مریزاد می‌گوییم و صمیمانه آرزو می‌کنیم کسب‌وکاری سودآور داشته باشند تا تداوم فعالیت‌شان ممکن شود. از خدمات «دنیای اقتصاد» به فرهنگ این سرزمین طی این ده سال سخنی نمی‌گوییم. دیگران به جد به این موضوع خواهند پرداخت. اجازه دهید «کسب‌وکارشدن» «دنیای اقتصاد» را مبارک‌‌ترین رخساره فعالیت‌های آن بنامیم، اگر اصحاب فرهنگ بزرگوارانه بر ما خرده نگیرند.