نقش رسانه در شرایط مختلف اقتصادی
امروز «دنیای اقتصاد» تبدیل به پایگاهی شده‌است که هر‌کس بخواهد مطالب اقتصادی بنویسد این روزنامه را انتخاب می‌کند
امروز «دنیای اقتصاد» تبدیل به پایگاهی شده‌است که هر‌کس بخواهد مطالب اقتصادی بنویسد این روزنامه را انتخاب می‌کند خاطره وطن‌خواه: مسعود نیلی که به تازگی پست ریاست دانشکده اقتصاد دانشگاه شریف را تحویل داده است؛ چهره مشهوری در میان اهالی اقتصاد است. گفتوگو با وی به عنوان اقتصاددانی که بیش از هر چیز بارها به اهمیت بخش خصوصی در چرخه اقتصادی تاکید دارد از این منظر صورت گرفت تا جریان‌شناسی خاصی از پیوند بین رسانه و این چرخه تبیین شود. نیلی در این گفتوگو از تاثیرگذاری رسانه‌ها بر تصمیم‌های اقتصادی می‌گوید و اینکه رسانه قادر است «پل ارتباطی» میان سیاست‌گذاران و بنگاه‌های اقتصادی باشد.اما چه زمانی مخاطبان یک رسانه برای دریافت اطلاعات حریص‌تر می‌شوند؟ نیلی می‌گوید: در زمان شرایط نامطلوب اقتصادی است که تقاضای خانوارها و افراد جامعه برای روزنامه‌ها و رسانه‌ها بالاتر است. از این منظر، او اعتقاد دارد که هم‌اکنون فرصت مناسبی برای خلق نگاهی نوین در رسانه‌ها است. چون تقاضا برای دریافت اطلاعات افزایش پیدا کرده است.
بیش از یک دهه از انتشار نشریات اقتصادی می‌گذرد؛ به نظر شما نشریات اقتصادی که در طول ده سال گذشته منتشر شده‌اند و تعدادشان هم کم نیست، چقدر در تصمیم‌گیری مسوولان تاثیرگذار بوده‌اند؟
هنگامی که عملکرد اقتصاد را در کشورهای مختلف مورد بررسی قرار می‌دهیم؛ دوران‌هایی را می‌توانیم پیدا کنیم که به اصطلاح اوضاع بروفق مراد است و اقتصاد خوب کار می‌کند، شرایط از نظر رشد اقتصادی، بیکاری و تورم مساعد است و در مقابل دورانی هم وجود دارد که اقتصاد با مشکلاتی مواجه شده و به عبارتی خوب کار نمی‌کند. در کشورهای پیشرفته این تفاوت در شرایط اقتصادی، شناخته شده و به عبارت دقیق‌تر رسمی است. زیرا اوضاع نامطلوب اقتصادی معمولا به صورت چرخه‌های رونق و رکود خود را نشان می‌دهد. از این جهت رسمی است که مسوولان اقتصادی و سیاسی براساس تعاریفی که وجود دارد، رسما اعلام می‌کنند که مثلا اقتصاد کشور وارد رکود شده و به دنبال آن اطلاع‌رسانی به فعالان اقتصادی و خانوارها به صورت مسوولانه صورت می‌گیرد، زیرا مردم اگر بدانند که اقتصاد وارد رکود شده، برای چشم‌انداز کوتاه‌مدت و دوران سخت برنامه‌ریزی می‌کنند و در رفتار خود از نظر مصرف و پس‌انداز، چشم‌انداز محدود‌کننده آینده را دخالت می‌دهند و از اینکه به دلیل شرایط غافلگیر شوند، احتراز می‌کنند. همین‌طور بنگاه‌های اقتصادی وقتی بدانند که اقتصاد وارد رکود شده، می‌دانند که تقاضا در بازار افزایش نمی‌یابد و در نتیجه ترکیب محصولاتی را که تولید می‌کنند با شرایطی که به سمت آن می‌روند، متناسب می‌کنند. این نکته به خصوص از این جهت اهمیت دارد که همیشه یک فاصله زمانی بین تصمیم بنگاه برای سرمایه‌گذاری و تولید وجود دارد. اطلاع‌رسانی درست در این فاصله،به بنگاه کمک می‌کند که تولید خود را با شرایط جدید سازگار کند و طبیعتا آن بنگاه اقتصادی با هزینه‌های کمتری شرایط دشوار را هضم می‌کند.
به نظر شما بهترین راه ارتباط بین سیاستگذار و بنگاه اقتصادی کدام است؟ آیا رسانه می‌تواند این پل ارتباطی باشد؟
تردیدی نیست که ارتباط بین سیاستگذار، رسانه، بنگاه اقتصادی و خانوارها بسیار حائز اهمیت است و این ارتباط در جهت همگرایی است. یعنی علامتی از طرف سیاستگذار داده می‌شود، بعد این اطلاعات به وسیله رسانه‌ها تبیین و تشریح می‌شود. فعالان اقتصادی در این فرآیندها مشارکت دارند و در نتیجه تصمیم‌های خود را می‌توانند، تصحیح کنند. وقتی اقتصاد از رکود خارج می‌شود، این سیاستگذار است که باید به درستی و با دقت اعلام کند که اقتصاد از رکود خارج شده است. وقتی اقتصاد در شرایط رکود قرار می‌گیرد، اقتصاددانان به طور مستمر سوالاتی را مطرح می‌کنند، مبنی بر اینکه چرا این وضعیت به وجود آمده است؟ به تدریج سوالات علم اقتصاد به سوالات اجتماعی تبدیل می‌شود. سوالاتی از این دست که این شرایط تا کی قرار است، ادامه داشته باشد؟ چه عواملی باعث بروز این شرایط شده است؟ وقتی این شرایط را با عملکرد مساعد اقتصاد مقایسه کنیم، دوباره برای اقتصاددان این سوال پیش می‌آید که چه چیزی باعث شده که این شرایط ایجاد شود و چه کار می‌شود کرد که وضعیت بهبود یابد؟ درحالی که در شرایط مساعد دیگر این سوال محدود به اقتصاددان است. مردم وقتی می‌بینند، شرایط خوب است، خیلی حساسیتی به ریشه‌یابی ندارند و کنکاشی در شرایط نمی‌کنند. اما در مقابل زمانی که اقتصاد خوب کار نمی‌کند، سوال اقتصاددان زمینه اجتماعی گسترده‌ای پیدا می‌کند، به نوعی فرصت‌های بکری برای اقتصاددان و رسانه‌هایی که در تبیین این مسائل کار می‌کنند، ایجاد می‌شود؛ بنابراین در شرایط نامطلوب اقتصادی است که تقاضای اجتماعی برای درک درست مسائل اقتصادی شکل می‌گیرد. در شرایط مساعد اقتصادی معمولا این تقاضای اجتماعی پایین است.
فکر می‌کنید الان کشور ما به لحاظ اقتصادی در این شرایط قرار دارد؟ یعنی رسانه‌ها و اقتصاددانان به نوعی همگرا شده‌اند؟
در کشور ما تفکیک رسمی بین شرایط خوب و بد وجود ندارد. چنین نیست که مسوولان اعلام کنند ما در شرایط نامساعدی به سر می‌بریم و بنابراین به کمک خانوارها یا اقتصاددانان برای عبور از این شرایط تصمیم بگیرند. این اتفاق به دلایل سیاسی در کشور ما نمی‌افتد. معمولا همه می‌گویند وضع خوب است. هیچ وقت سابقه نداشته مسوولی در کشور بگوید که الان وضع اقتصاد خوب نیست، همیشه همه از شرایط موجود دفاع می‌کنند و تقصیر را متوجه افراد و نهاد‌های غیر از خود می‌دانند. وقتی تفکیک رسمی بین شرایط مطلوب و نامطلوب وجود ندارد، رسالت رسانه‌ها بسیار مهم‌تر و حساس‌تر است. رسانه‌ها هستند که شرایط را درک می‌کنند و به تقاضای اجتماعی پاسخ می‌دهند. در نتیجه فرق اقتصاد با حوزه‌های دیگر مرتبط با زندگی مردم درهمین نقطه است. مردم از طریق زندگی اقتصادی که دارند شرایط را لمس کرده و لازم نیست تجزیه و تحلیل پیچیده علمی انجام بدهند. مثل هوا می‌ماند؛ اگر سرد باشد، نمی‌توان گفت هوا گرم است. شرایط آب و هوایی را همه درک می‌کنند. مردم وقتی به خرید می‌روند و قیمت‌ها را نسبت به دفعه قبل مقایسه می‌کنند، به راحتی می‌توانند ارزیابی کنند که چه اتفاقی افتاده است. اگرچه ممکن است این ارزیابی‌ها همراه با خطاهای زیاد باشد.
یعنی فکر می‌کنید که در شرایط نامطلوب اقتصادی، مشتری رسانه‌ها بیشتر می‌شود؟
همین‌طور است. در شرایط نامطلوب اقتصادی قاعدتا تقاضای خانوارها و بنگاه‌ها برای دریافت اطلاعات درزمینه مسائل اقتصادی بالا می‌رود. علت هم این است که در حوزه اطلاعات اقتصادی کمبود وجود دارد. مسوولان اطلاعات درست را در اختیار مردم قرار نمی‌دهند. اینجاست که شرایط نامطلوب اقتصادی برای مطبوعات و رسانه‌ها شرایط مطلوبی می‌سازد. اگرچه هیچ کس دوست ندارد، مردم مریض شوند، اما پزشکان هم در شرایط بیماری کسب و کارشان رونق می‌گیرد؛ بنابراین شرایطی که ما الان در آن قرار داریم، شرایط حساسی است و علامت این حساسیت از سمت تقاضا خیلی قوی است. برای یک رسانه خبری- تحلیلی که در زمینه اقتصاد کار می‌کند این شرایط می‌تواند فرصت باشد.
به چه لحاظ؟
از این جهت که بتواند مسائل را خوب شناسایی کرده و اطلاعات و چشم انداز درستی را در اختیار مردم و بنگاه‌های اقتصادی قرار دهد. شاید اگر شرایط اقتصادی مطلوب باشد، مردم علاقه مند نباشند که روزنامه اقتصادی بخرند و ببینند، شرایط چیست. اما امروز همه می‌خواهند بدانند مثلا سال ۹۲ چه اتفاقی خواهد افتاد؟ سرنوشت بودجه امسال یا سال آینده چه خواهد شد؟ تردیدی نیست که بودجه امسال و سال آینده بودجه‌های بسیار متفاوتی نسبت به بودجه‌های قبل و حتی متفاوت از سال‌های دشوار ۶۵ تا ۶۷ است.درجه سختی این بودجه نسبت به سختی سال‌های قبل بسیار بیشتر است. کاهش منابع دولت این شرایط رابه اقتصاد منتقل می‌کند و با زندگی میلیون‌ها نفر در کشور سروکار پیدا می‌کند. علی‌الاصول مردم نیز همچون اقتصاددانان و بنگاه‌های اقتصادی به این موضوع فکر می‌کنند و پیش‌فرض‌هایی در ذهن دارند. سوالاتی از این قبیل که سرنوشت هدفمند کردن یارانه‌ها در سال آینده چگونه خواهد بود؟ آیا اهداف آزادسازی قیمت حامل‌های انرژی تحقق پیدا کرده است؟ آیا منظور از خصوصی سازی همین چیزی است که اتفاق افتاده؟ پاسخ به این سوالات برای زندگی مصرفی امروز با وضعیتی که به سمت آن حرکت می‌کنیم، بسیار مهم است. اینها مسائلی است که در کشورهای دیگر نسبت به آنها مسوولانه رفتار می‌شود. به مردم گفته می‌شود، سال بعد شرایط ما دشوار‌تر است و مردم بر آن اساس برنامه‌ریزی می‌کنند؛ بنابراین امروز رسالت رسانه‌ها بسیار مهم است که در غیاب اطلاعات و چشم‌اندازی که دولت می‌تواند به مردم از سال آینده ارائه دهد، این نقش را بر عهده بگیرند تا شوک‌های بزرگ در زندگی مردم تاثیر کمتری بگذارد. این رسالتی است که مطبوعات اقتصادی ما باید بتوانند دنبال کنند.
این تحلیل‌ها دقیقا چه بخش‌هایی را می‌توانند پوشش دهد؟
مثلا هنگامی که اتحادیه اروپا دچار بحران شد، به کرات راجع به بودجه ریاضتی یونان و کشورهایی که این نوع بودجه‌ریزی را تجربه کرده‌اند، بحث می‌شد. این رسالت رسانه‌ها است که درباره کمیت و کیفیت این نوع بودجه‌ریزی گزارش منتشر کنند. گزارش‌های مقایسه‌ای از وضعیت اقتصادی امروز کشور می‌تواند تحلیل محیط اطرافمان را روشن‌تر کند. البته باید بیشتر به این سمت برویم که چه باید کرد؟ اگر ما به سوی بودجه ریاضتی می‌رویم، باید بررسی شود کشورهایی که این مسیر را رفته‌اند، چکار کرده‌اند؟ بحران اقتصادی و رکودی که ازسال ۲۰۰۸ به بعد در اروپا ایجاد شد حجم عظیمی از اخبار رسانه‌ها را تحت پوشش قرار داد. البته این پوشش، لزوما به دلیل مسوولیت شناسی نبود، بلکه بازاری برای اطلاعات واخبار شکل گرفته بود، که بر مبنای آن دانش عمومی اقتصادی مردم در آن جوامع رشد کرد. برای اقتصاددانان کلاس‌هایی در مقیاس کل جامعه شکل گرفت.حتی وبلاگ برخی اقتصاددانان بازدید‌های میلیونی پیدا کرد که در گذشته این شرایط وجود نداشت. وقتی این میزان مخاطب وجود دارد، چرا ما نباید از این شیوه اطلاع‌رسانی استفاده کنیم و از میزان آشفتگی فکری که در کشور ما وجود دارد، بکاهیم؟ در طول یک سال گذشته نرخ ارز در کشور ما افزایش‌های قابل توجهی داشته است. آیا این افزایش‌ها از نظر مقیاس با بحران مالی کشورهای اروپایی قابل قیاس است یا نه؟ رسانه‌ها از همین تجربه‌ها می‌توانند استفاده کنند هرچند متاسفانه ضعف دیگری هم در این میان مطرح است که به نوع تفکر مردم مرتبط می‌شود که جای بحث دیگری را می‌طلبد.
یعنی فکر می‌کنید نوع تقاضا برای دریافت اطلاعات با کشورهای اروپایی درگیر بحران متفاوت است؟
در سطح عامه مردم و حتی در سطح سیاست‌گذاری، نوعی خرافه‌گرایی در کنار تئوری توطئه همواره مانع و رقیبی جدی برای شکل‌گیری تقاضای صحیح علمی بوده است. در اینجا اگر دقت کنید، در مواجهه با دشوارترین و پیچیده ترین شرایط پرسشی مبنی بر اینکه چه اتفاقی افتاده و چرا خیلی کم مطرح است. همه حس می‌کنند که دست کسانی پشت وقایع است و در مجموع بسیار بیش از آنکه در مورد اینکه چه چیزی این شرایط را به وجود آورده در مورد اینکه چه کسی یا کسانی این شرایط را به وجود آورده‌اند، بحث می‌شود. نظرات ابراز شده در مورد تلاطم ارزی یک سال اخیر مثال خوبی از این عارضه است. شما مشاهده می‌کنید همه بحث‌ها بر این متمرکز است که چه کسی باعث این اتفاق‌ها بوده است؟ مقامات دولتی افرادی را نام می‌برند که بازار را متلاطم می‌کنند و مخالفین دولت، دولت را مقصر می‌دانند و هر دوی اینها تقصیر را متوجه عوامل خارجی می‌دانند که با تحریم‌ها شرایط امروز اقتصاد را تحت تاثیر قرار داده‌اند. در حالی که کسی این پرسش را مطرح نمی‌کند که آیا این یک پدیده کاملا مجزا و مربوط به ما می‌شود یا اینکه دنیا آن را تجربه کرده و قابلیت پیش‌بینی دارد؟
برای عبور از این شرایط چه باید کرد؟
به نظر من شفاف‌سازی این موضوع در سطح افکار عمومی باعث می‌شود که از خرافه‌گرایی اجتناب شود و مردم را با واقعیت‌ها بیشتر آشنا کند. ضمن آنکه باعث شود ما هم در شرایطی که به وجود آمده بتوانیم نفع ببریم و دانش عمومی مان بهبود یابد.
بیش از ۸۰ درصد اقتصاد ایران دولتی است؛ حتی با وجود واگذاری‌های دهه اخیر، اقتصاد همچنان دولتی باقی مانده است. آیا این موضوع می‌تواند درنوع نگاه رسانه‌های ما تاثیرگذار باشد؟ به نظر شما چه حجم از صفحات اقتصادی روزنامه‌ها از دولت و تفکر دولتی متاثر است؟
البته همه جای دنیا تصمیم سیاستگذار بسیار مورد توجه است و معمولا مهم این است که سیاستگذار چه می‌خواهد. وقتی بحران مالی در اقتصاد آمریکا اتفاق افتاد، بحث اصلی این بود که دولت باید بیشتر خرج کند یا کمتر؟ اظهار‌نظر مقام‌های دولتی که نشانه جهت‌گیری‌ها بود، تبدیل به تیترروزنامه‌ها می‌شد و بر روی آن بحث درمی‌گرفت. بنابراین اصل مهم این است که تبیین درستی از شرایط صورت بگیرد. آنچه مارا از کشورهای دیگر متمایز می‌کند، انجام دادن کار رسانه‌ای مستقل است که این کار بسیار دشواری است. شاید قبلا مسائل اقتصادی این میزان اهمیتی که امروز دارد، نداشت. هرچند که افزایش اهمیت مسائل اقتصادی هم باعث دشواری برای رسانه‌ها شده است و آنها را در انتخاب تیتر، پرداختن به موضوعات و همچنین پررنگ کردن برخی مسائل که سیاستگذار نمی‌خواهد،محدود کرده است. مثلا زمانی که نرخ ارز غیرقابل اعلام می‌شود، به تبع آن تحلیل‌ها هم تحت تاثیر این موضوع قرار می‌گیرند. حتی تحلیل در رسانه‌ها هم به مرز دشواری می‌رسد و رسانه‌ها آزادی عمل کمتری در پرداختن به این موضوعات پیدا می‌کنند.
البته منظورم از طرح این سوال این بود که شما - به عنوان مخاطب- وقتی یک روزنامه اقتصادی را بررسی می‌کنید، چقدر سهم دولت را در صفحات نشریات اقتصادی پررنگ می‌بینید؟ آیا می‌توان گفت که رسانه‌های اقتصادی تحت تاثیر اقتصاد دولتی هستند؟
بالاخره واقعیت‌ها در مطبوعات انعکاس پیدا می‌کند. البته به نظر من روزنامه دنیای اقتصاد سعی کرده که این نگاه را کم کند و این سعی را می‌توان در توجهی که به فعالان اقتصادی می‌شود، مشاهده کرد. بالاخره همان طور که بخش دولتی ما اشکال دارد، بخش خصوصی ما هم اشکال دارد. مجموعه در یک دامنه محدودی با هم نوسان می‌کنند و انتظاری غیر از این نمی‌توان داشت. اما خواه ناخواه روزنامه انعکاسی از واقعیت‌های بیرونی است.
مهم‌ترین نقد شما به روزنامه دنیای اقتصاد پس از یک دهه انتشار، چیست؟
روزنامه‌ای که توانسته ۱۰ سال به صورت مستمر منتشر شود، کار خود را تداوم ببخشد، با توسعه و گسترش فعالیت‌هایش مجلات جدیدی به مجموعه کار خود اضافه کند و مهم‌تر از آن به یک نهاد ۱۰ ساله تبدیل شود، به دستاورد بزرگی رسیده است. شاید آنچه باعث شده این شرایط به وجود بیاید از یک سو برقراری ارتباط بسیار خوب با فعالان اقتصادی، اقتصاددانان داخل کشور و اقتصاددانان ایرانی خارج از کشور بوده و از سوی دیگر برقراری ارتباط خوب با مخاطبان غیر‌اقتصادی است. به طوری که امروز روزنامه دنیای اقتصاد تبدیل به پایگاهی شده، که کسانی که قصد دارند در زمینه مسائل اقتصادی مطلب بنویسند، این روزنامه را انتخاب می‌کنند. آن‌طور که دیده می‌شود، سایت روزنامه پر‌بیننده و پر مخاطب است. اینها دستاوردهای مثبتی است. اما آنچه به نظر می‌رسد، ممکن است ضعفی وجود داشته باشد، این است که روزنامه دو سر طیف اخبار روز و مباحث بسیار مبنایی اقتصادی را در برمی‌گیرد. بخش اخبار را خیلی خوب پوشش می‌دهد، اما آن سوی طیف که به بخش اندیشه مرتبط است و معمولا صفحات داخلی را دربرمی‌گیرد، درست انتهای این طیف قرار دارد. یعنی یک دفعه مخاطب را از اخبار روز به سمت فلاسفه اقتصاد و بخش‌های مبنایی می‌برد. شاید اگر این دو سر طیف به هم نزدیک‌تر شوند، از این جهت که مسائلی که اقتصاد ما با آن مواجه است یا اقتصادهایی که این شرایط را تجربه کرده‌اند را در یک طیف قرار دهد، به همگرایی بیشتری دست می‌یابد. یعنی اگر اخبار تحلیل شود و این تحلیل بر مبنای آینده‌نگری باشد، به نظر من می‌تواند به تقاضای موثرتری جواب بدهد و کمبودی که در روزنامه وجود دارد را نیز برطرف کند. اگر قرار است، خبری درباره بودجه منتشر شود، به طور ویژه به مسائل کلان بودجه در صفحات داخلی و تحلیلی پرداخته شود یا اگر قرار است دولت طرح هدفمند کردن یارانه‌ها را در فاز دوم اجرا کند، در مورد این مسائل بیشتر کار تحلیل صورت بگیرد. شاید این فاصله بین خبر و مسائل مبنایی را بتوان با این شیوه پر کرد. البته این کار سختی است.شاید بتوان بخشی را با ترجمه انجام داد اما این کار بی تردید به تولید مطلب نیاز دارد و کار ساده‌ای نیست.اما فکر می‌کنم لازم است در این جهت حرکتی صورت بگیرد.
شماره‌ای از روزنامه را به خاطردارید که در ذهن شما باقی مانده و ذهن شما را درگیر کرده باشد؟
دقیقا خیر، شاید به این دلیل که معمولا آنچه تیتر روزنامه می‌شود، قبلا شنیده شده است. البته این رویه مختص کشور ما نیست. از طریق دسترسی به سایت‌ها و پیامک از شب قبل خبر شنیده شده است. آنچه از دنیای اقتصاد در ذهنم مانده است، به نظر من سلیقه خوبی است که گاهی در صفحه اول به خرج داده می‌شود.
مثلا؟
آنچه جالب بوده، تناسب بعضا جالب مطلب با عکس صفحه اول است. خیلی وقت‌ها عکسی که در صفحه اول منتشر می‌شود، خود حامل پیام است. این از ظرافت‌های کار ژورنالیستی است. ممکن است مطلبی که دارد، خیلی خاص نباشد، اما عکس پیام دارد. اما درباره محتوا، همانطور که گفتم از خبر یک، نکته خاصی از روزنامه نگرفتم، همیشه از قبل خبر داشته‌ام.
این می‌تواند ضعف باشد؟
بله، اصولا تیتر زدن در روزنامه‌های ما هنوز حرفه‌ای نشده است. من معمولا هر روز روزنامه‌ها را می‌بینم. به ندرت تیتر یک روزنامه‌ها را اول می‌بینم. شاید دلیل آن ضعفی است که روزنامه‌های ما از گذشته در انتخاب تیتر یک داشته‌اند. چندین سال پیش روزنامه‌نگاری چشم‌اندازی برای کار حرفه‌ای باثبات ایجاد کرده بود و تیتر براساس دیدگاه انتخاب می‌شد. اما متاسفانه روزنامه‌نگاری حرفه با ثباتی در کشورمان نشد و در نتیجه عملا این مهارت‌ها هم شکل نگرفت. این مساله در کنار محدودیت‌های بیرونی که روزنامه‌ها با آن مواجه هستند، مانع بزرگی ایجاد کرد. شاید به همین دلیل است که امروز فرهنگ بین خطوط را بخوانید، بسیار بیشتر شده است. مثلا روزنامه دنیای اقتصاد بخشی در صفحه ۸ منتشر می‌کند، که گاه اخبار آن می‌توانست تیتر یک روزنامه باشد. بنابراین لزوما تیتر یک روزنامه مهم‌ترین خبر روزنامه نیست. همین باعث می‌شود که من به عنوان مخاطب روزنامه که همیشه سعی کرده‌ام خریدار این کالای فرهنگی باشم، با این موضوع روبه‌رو شوم.
