آیا «بانک کارگشایی» به گلوگاه بازار طلا تبدیل شده است؟
چالش انحصار ذخیره طلا
پلتفرمهای آنلاین طلا توانستهاند بخشی از این نیاز را پاسخ دهند؛ پلتفرمهایی که امکان خرید تدریجی و حتی چند صدهزار تومان طلا را برای کاربران فراهم کردهاند. اما حالا در کنار رشد سریع این بازار، نگرانی تازهای نیز در حال شکلگیری است؛ نگرانی درباره محل نگهداری طلای فیزیکی که پشتوانه این معاملات آنلاین محسوب میشود. بر اساس مقررات جدید، پلتفرمهای فروش آنلاین طلا موظف شدهاند معادل طلای فروختهشده به کاربران را بهصورت فیزیکی در خزانههای مورد تایید بانک مرکزی نگهداری کنند تا از آنچه «خالیفروشی» نامیده میشود جلوگیری شود. تصمیمی که در ظاهر با هدف شفافیت و صیانت از حقوق مردم اتخاذ شد، اما در عمل به شکلگیری یک انحصار کمسابقه در بازار نگهداری ذخایر طلا انجامید؛ انحصاری که نام آن بیش از همه با «بانک کارگشایی» گره خورده است. اکنون بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند مساله فقط نگهداری طلا نیست؛ بلکه تمرکز حجم بزرگی از دارایی مردم در یک نقطه، به یک ریسک اقتصادی، امنیتی و حتی ملی تبدیل شده است.
چگونه بانک کارگشایی به مرکز بازار طلای آنلاین تبدیل شد؟
بانک کارگشایی تا چند سال پیش بیشتر با خدمات سنتی مانند گروگذاری طلا، فرش و اشیای قیمتی شناخته میشد؛ نهادی قدیمی که سالها نقش محدودی در نظام بانکی کشور داشت. اما با رشد اقتصاد دیجیتال و توسعه پلتفرمهای خرید و فروش آنلاین طلا، این بانک ناگهان به یکی از مهمترین بازیگران بازار جدید طلا تبدیل شد. پس از تصویب ضوابط جدید بانک مرکزی، پلتفرمهای آنلاین موظف شدند ذخایر طلای خود را در خزانههای مورد تایید نگهداری کنند. در عمل اما بانک کارگشایی به مهمترین و شاید تنها گزینه عملیاتی این حوزه تبدیل شد؛ موضوعی که باعث شد بخش بزرگی از طلای خریداریشده توسط مردم در یک مرکز فیزیکی متمرکز شود. فعالان بازار میگویند روند نگهداری ذخایر در ابتدا به این شکل نبود. پیش از این، هر پلتفرم ذخایر خود را تحت نظارت اتحادیه و بر اساس سازوکارهای صنفی نگهداری میکرد، اما پس از تصمیم کمیته اقدام مشترک مرکز «سمتا»، مسیر بازار به سمت تمرکز ذخایر در بانک کارگشایی تغییر کرد.
همه طلاها در یک نقطه
منتقدان وضعیت فعلی معتقدند اگر قرار باشد تمام طلای خریداریشده آنلاین دوباره در یک گاوصندوق متمرکز شود، در واقع تنها با نسخهای دیجیتالی از یک ساختار قدیمی مواجه هستیم؛ ساختاری که بهجای توزیع ریسک، همه خطرات را در یک نقطه جمع میکند. کارشناسان مدیریت ریسک میگویند تمرکز حجم عظیمی از دارایی مردم در یک مرکز، برخلاف اصول اولیه تابآوری اقتصادی است. در بسیاری از کشورها، داراییهای حساس و ذخایر ارزشمند در چند خزانه و حتی چند شهر مختلف نگهداری میشوند تا در صورت وقوع بحران، کل سیستم دچار اختلال نشود. اما در ایران، حالا بخش مهمی از طلای آنلاین کشور در یک نقطه متمرکز شده است؛ مسالهای که نگرانیهای متعددی را ایجاد کرده است. برخی فعالان بازار میگویند نگرانی تنها به موضوع سرقت محدود نمیشود. در شرایطی که کشور با ریسکهای امنیتی، تهدیدهای منطقهای و حتی احتمال بحرانهای غیرمنتظره روبهرو است، تمرکز این حجم از دارایی در یک مرکز میتواند تبعات گستردهای ایجاد کند. به اعتقاد آنها، اگر حادثهای برای این خزانه رخ دهد، صرفا یک کسبوکار آسیب نمیبیند؛ بلکه اعتمادمیلیونها کاربر به کل بازار آنلاین طلا تحتتاثیر قرار خواهد گرفت.
بازی سه سر باخت
پلتفرمهای فروش آنلاین طلا معتقدند وضعیت فعلی عملا به یک «بازی سه سر باخت» تبدیل شده است. از یک سو، کاربران از کندی تحویل فیزیکی طلا، نبود شفافیت درباره نحوه نگهداری ذخایر و نبود تضمینهای کافی گلایه دارند. بسیاری از خریداران خرد طلا معتقدند زمانی که دارایی آنها در یک مرکز متمرکز نگهداری میشود، باید درباره امنیت، بیمه و مسوولیتپذیری خزانه اطلاعات شفافتری ارائه شود. از سوی دیگر، پلتفرمها میگویند انحصار موجود باعث کندی فرآیندها و افزایش محدودیتهای عملیاتی شده است. برخی فعالان این حوزه همچنین مدعی هستند رسیدهایی که از سوی بانک کارگشایی صادر میشود، مسوولیت مستقیم این بانک در قبال ذخایر را بهصورت کامل نمیپذیرد؛ موضوعی که نگرانیها را دوچندان کرده است. در این میان، حتی بانک مرکزی نیز در صورت بروز هرگونه بحران احتمالی، ناچار خواهد بود پاسخگوی تبعات ناشی از تمرکز ذخایر در یک نقطه باشد. این در حالی است که یک مقام مسوول در بانک مرکزی از برگزاری جلسه هیات عامل بانک مرکزی درباره تمرکززدایی از نگهداری ذخایر طلا اطلاع داد و گفت: در این جلسه درباره صدور مجوز طلای فیزیکی پلتفرمها در چند بانک تصمیمگیری خواهد شد. وی افزود: پیشبینی میشود در این جلسه مجوز نگهداری طلای فیزیکی پلتفرمها به چند بانک دیگر نیز اعطا شود.
وقتی انحصار، رقابت را از بین میبرد
یکی از مهمترین انتقادهای فعالان بازار، انحصاری است که در عمل برای بانک کارگشایی ایجاد شده است. آنها میگویند وقتی تنها یک بانک امکان نگهداری ذخایر را داشته باشد، طبیعی است که انگیزهای برای رقابت، بهبود خدمات یا افزایش کیفیت شکل نگیرد. درحالیکه اگر چند بانک معتبر وارد این حوزه شوند، رقابت میان آنها میتواند باعث ارتقای خدمات خزانهداری، افزایش سرعت تحویل و تقویت تضمینهای امنیتی شود.
فعالان بازار معتقدند توزیع ذخایر میان چند خزانه، نهتنها ریسک را کاهش میدهد، بلکه از منظر اقتصادی نیز منطقیتر است. آنها با اشاره به سابقه سرقت میگویند در همه جای دنیا، داراییهای حساس بهصورت توزیعشده نگهداری میشوند تا در صورت بروز حادثه، کل بازار دچار بحران نشود.
انتقاد از انحصار
در شرایطی که انتقادها نسبت به انحصار بانک کارگشایی افزایش یافته، اسناد موجود نشان میدهد حتی ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز نیز نسبت به این مساله هشدار داده است. بر اساس نامهای به تاریخ سوم اسفند ۱۴۰۴ که از سوی دبیر کارگروه هماهنگی و نظارت بر اجرای دستورالعمل خرید و فروش برخط طلا و نقره خطاب به معاون ارزی بانک مرکزی ارسال شده، از بانک مرکزی خواسته شده بود حداقل پنج خزانه معتبر دیگر، غیر از بانک کارگشایی، برای نگهداری ذخایر پلتفرمهای آنلاین معرفی شوند. در بخشی از این نامه تاکید شده است: «معرفی حداقل پنج مورد خزانه معتبر غیر از بانک کارگشایی با شرایط متناسب با نیاز جامعه هدف ضروری است.» با این حال، فعالان بازار میگویند این مطالبه همچنان اجرایی نشده و بانک مرکزی هنوز سیاست تمرکز ذخایر در بانک کارگشایی را تغییر نداده است.
شکست انحصار؛ زمینهساز رقابت
برخی کارشناسان بانکی نیز معتقدند ادامه این وضعیت منطقی نیست. به باور کارشناسان، مساله اصلی حذف نظارت یا کاهش شفافیت نیست؛ بلکه توزیع ریسک و جلوگیری از شکلگیری انحصار در یکی از حساسترین بخشهای اقتصاد دیجیتال کشور است.کامران ندری، کارشناس بانکی، در این زمینه معتقد است: اساسا انحصار در این زمینه مطلوب نیست و باید ذخیره طلای فیزیکی پلتفرمها میان بانکهای دیگر توزیع شود تا از حالت انحصاری خارج شود. وی افزود: در این زمینه باید به موضوع نظارت توجه شود و این نظارت نیز بهتر است به صورت آنلاین باشد و به همراه یک دستورالعمل باشد. از این رو ضرورتی ندارد که فقط بانک کارگشایی در زمینه ذخیره طلای فیزیکی پلتفرمها فعال باشد و حضور سایر بانکها نیز در این زمینه میتواند یک رقابتی را ایجاد کند.
مطالبهای فراتر از یک دعوای صنفی
فعالان بازار طلای آنلاین تاکید میکنند مطالبه آنها حذف نظارت بانک مرکزی نیست، بلکه ایجاد امکان نگهداری ذخایر در چند خزانه معتبر بانکی است؛ مطالبهای که به گفته آنها هم امنیت دارایی مردم را افزایش میدهد، هم رقابت سالم ایجاد میکند و هم تابآوری این بازار را بالا میبرد. آنها معتقدند ادامه وضعیت فعلی میتواند اعتماد عمومی به بازار طلای آنلاین را تضعیف کند؛ بازاری که در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مسیرهای حفظ سرمایههای خرد مردم تبدیل شده است. در نهایت، پرسش اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا منطقی است داراییمیلیونها کاربر در یک نقطه متمرکز شود، یا زمان آن رسیده که بانک مرکزی سیاست توزیع ریسک و شکستن انحصار را جدیتر دنبال کند.
