هدف صندوق بیمه سپرده کسب سود نیست

گروه بازار پول- شرکت‌های بیمه می‌توانند با ارائه بیمه‌های اعتباری، ریسک عدم وصول یا تاخیر در وصول مطالبات را کاهش دهند.

به گزارش روابط عمومی بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران، جواد فرشباف ماهریان در همایش صندوق ضمانت سپرده‌ها؛ چالش‌ها و فرصت‌ها که در پژوهشکده پولی بانکی برگزار شد، در راستای ایجاد صندوق‌های سپرده و رابطه آن با بیمه سپرده‌ها و تفاوت آن با بیمه‌های اعتباری گفت: تا قبل از ورود بانک‌های خصوصی به عرصه بانکداری کشور، نظام بانکی کشور دولتی بود و نگرانی مردم در خصوص سپرده‌هایی که در بانک‌ها سپرده‌گذاری می‌کردند، کمتر بود.

رییس کل بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران در ادامه افزود: حضور بانک‌های خصوصی و ایجاد شعب این بانک‌ها در اقصی نقاط کشور و بکارگیری طرح‌های نوین برای جذب سپرده‌ها، دل نگرانی‌هایی در بین مردم برای سپرده‌گذاری‌های کلان در این بانکها در مقایسه با بانک‌های دولتی به وجود آورده است. برای کاهش این دل نگرانی‌ها و جلب اعتماد عمومی از یک طرف و قرار دادن تکیه گاهی مطمئن برای نظام بانکی در مواقع بحرانی و حساس، مکانیسم قوی بیمه‌ای باید در چرخه اقتصاد بانکداری وارد شود.

وی با اشاره به بند «ط» ماده ۱۰ قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اذعان داشت: وزارت امور اقتصادی و دارایی مکلف شد تا پایان سال اول قانون مذکور، نسبت به ایجاد چنین مکانیسمی اقدام کند که با پیگیری این امر در برنامه پنجم، ماده ۹۵ این قانون، بانک مرکزی را مکلف کرد حداکثر تا پایان سال اول این برنامه نسبت به ایجاد صندوق بیمه سپرده‌ها با هدف جلوگیری از بحران و برقراری ثبات مالی اقدام کند.

فرشباف ماهریان تصریح کرد: در ایران تاکنون چنین مکانیزمی تعریف نشده و در واقع سپرده‌های بانکی از حمایت یک صندوق منسجم و نظام‌مند برخوردار نبوده‌اند. تنها ابزارهای حمایت از سپرده‌های بانکی، ماده چهار قانون بانکداری بدون ربا و اخذ سپرده احتیاطی از بانک‌ها از سوی بانک مرکزی است. ماده چهار قانون بانکداری بدون ربا بانک‌ها را مکلف به بازپرداخت اصل سپرده‌های قرض‌الحسنه (پس‌انداز و جاری) کرده و به نظام بانکی اختیار داده اصل سپرده‌های سرمایه‌گذاری مدت‌دار را تعهد یا بیمه کند.

وی اضافه کرد :براساس این ماده، گرچه بانک‌ها درخصوص سپرده‌های قرض‌الحسنه ملزم به بازپرداخت اصل سپرده شده‌اند اما در خصوص تعهد یا بیمه سپرده‌های سرمایه‌گذاری مدت‌دار مخیر به این اقدام شده‌اند و الزامی وجود ندارد.

در چنین شرایطی اگر مشکلی برای بانک‌ها رخ دهد، سپرده‌های سرمایه‌گذاری مدت‌دار ممکن است از این اتفاق تاثیر پذیرند و سپرده‌گذاران از این محل دچار زیان شوند، زیرا گرچه قانون، سپرده‌گذاران را بر سهامداران مقدم می‌داند، اما میزان ذخیره احتیاطی و حتی ذخیره قانونی ممکن است نتواند تمامی سپرده‌ها را پوشش دهد.

این مقام عالی صنعت بیمه کشور خاطرنشان کرد: بیمه سپرده به زبان ساده یک نوع تضمین یا حمایت است که به سپرده‌گذاران موسسات و بانک‌های سپرده پذیر ارائه می‌شود. هدف اصلی و عمده از طراحی چنین نظامی، ثبات بخشیدن به بازار مالی کشورها و فراهم کردن امکان فعالیت بانک‌ها و موسسات کوچک‌تر در کنار بانک‌های بزرگ است. به دلیل طبیعت نظام بانکی، ورشکستگی یک بانک تنها به خود بانک محدود نمی‌شود بلکه به سایر بانک‌ها نیز سرایت می‌کند زیرا مردم برای اینکه به دلیل ورشکسته شدن یک بانک اعتماد خود را به سیستم بانکی از دست داده‌اند به سایر بانک‌ها هم هجوم می‌آورند و این امر موجب می‌شود کل سیستم بانکی به خطر بیفتد.

مفهوم بیمه سپرده و بیمه‌های اعتباری

وی در ادامه این همایش اظهار داشت: بیمه سپرده ابزاری است که توسط سیاست‌گذاران در بسیاری از کشورهای جهان برای حمایت محدود یا کامل سپرده‌گذاران در مقابل بحران‌های بانکی طراحی شده است. هر بحران بانکی می‌تواند آثار بسیار عمیق تر فراتر از بانک‌ها داشته باشد. از این رو وجود نظام بیمه سپرده‌ها باعث افزایش امنیت و ثبات نظام مالی در یک کشور می‌شود.وی درادامه تصریح کرد: یکی از مسائل فنی و تخصصی در طراحی نظام بیمه سپرده‌ها که باید به آن توجه داشت «انتخاب نامساعد» است. این مشکل زمانی رخ می‌دهد که مؤسسه بیمه سپرده (دولت یا بخش غیردولتی) نتواند بانک‌های با ریسک بالا را از بانک‌های با ریسک پایین جدا کند. در این شرایط حق بیمه یکسانی از هر دو بانک دریافت می‌شود. این امر موجب می‌شود انگیزه بانک‌های کم ریسک در پیوستن به این سیستم کاهش یابد در نتیجه این احتمال وجود دارد که تنها بانک‌های با ریسک بالا به این سیستم بپیوندند که در نتیجه هزینه کل سیستم افزایش یافته و احتمال ناموفق بودن آن نیز طبیعتا زیاد می‌شود.

بیمه‌های اعتباری

فرشباف ماهریان در خصوص بیمه‌های اعتباری توضیح داد: بانک‌ها، موسسات مالی و اعتباری و شرکت‌هایی که به مشتریان خود وام یا اعتبار می‌دهند یا کالا و خدمات را اقساطی می‌فروشند، با وجود آنکه از مشتریان خود وثیقه دریافت می‌کنند، اما باز هم با ریسک وصول نشدن مطالبات خود یا خسارت ناشی از تاخیر در وصول آن روبه رو هستند. برای جبران این خسارت، بیمه‌های اعتباری این ریسک‌ها را پوشش می‌دهند. شرکت‌های بیمه می‌توانند با ارائه بیمه‌های اعتباری، ریسک عدم وصول یا تاخیر در وصول مطالبات را کاهش داده و نیز همین‌طور پیگیری برای وصول و بازیافت مطالبات سوخت شده را برعهده می‌گیرند؛ لذا موجب کاهش هزینه‌های حقوقی و قضایی موسسات مالی و اعتباردهندگان و فروشندگان کالا و خدمات اقساطی می‌شوند.

وی گفت: منظور از اعتبار در بیمه‌های اعتباری ظرفیت بدهی یک مشتری است که از طرف بنگاه‏های اقتصادی در قبال ارائه کالا و خدمات یا بانک‌ها و مؤسسات مالی و اعتباری که مجوز بانک مرکزی را دارند به صورت تسهیلات مالی در اختیار مشتریان قرار گرفته و مطالبات ناشی از این فعالیت‏ها در معرض ریسک عدم بازپرداخت قرار می‌گیرند.

تفاوت‌های بیمه‌های اعتباری و بیمه سپرده‌ها

رییس کل بیمه مرکزی درادامه تفاوت‌های بیمه‌های اعتباری و بیمه سپرده‌ها را برشمرد و اظهار داشت: در بیمه‌های اعتباری، «بیمه‌گذار» یک موسسه اعتباردهنده است که ممکن است تولیدکننده یا هر موسسه دیگری باشد در صورتی که در بیمه سپرده‌ها، بیمه‌گذار فقط بانک یا موسسه اعتباری است.

همچنین در بیمه‌های اعتباری، بیمه‌گر ریسک مشتریان بیمه‌گذار خود را تحت پوشش قرار می‌دهد در صورتی که در بیمه‌های سپرده، بیمه‌گر ریسک بیمه‌گذار (بانک یا موسسه اعتباری) را تحت پوشش قرار می‌دهد.

از سوی دیگر در بیمه‌های اعتباری، ارزیابی ریسک توسط بیمه گر برای هریک از مشتریان بیمه‌گذار صورت می‌گیرد و نرخ حق بیمه فنی و مبتنی بر محاسبات اکچوئری است اما در بیمه‌های سپرده، ارزیابی ریسک برای بیمه‌گذار صورت گرفته و صرفا بر محاسبات فنی بیمه‌ای متکی نیست.

بیمه‌های اعتباری تابع اصول بیمه‌گری و قوانین عمومی حاکم بر فعالیت‌های بیمه بازرگانی است در حالی‌که بیمه‌های سپرده تابع مقررات خاص خود است.

این در حالی است که بیمه‌های اعتباری به صورت مستقیم بر رشد و توسعه اقتصادی موثر بوده و از آن تاثیر می‌پذیرد در صورتی که بیمه سپرده مکانیزمی برای مدیریت بر بحران‌های مالی در مواقع خاص است و در صورت عدم وقوع بحران مالی بانکی تاثیر مستقیمی بر عملکرد اقتصادی ندارند.

همچنین هدف از عرضه بیمه‌های اعتباری توسط شرکت‌های بیمه کسب سود است در حالی که در بیمه سپرده، هدف صندوق بیمه سپرده، کسب سود نیست.

از سوی دیگر در بیمه‌های اعتباری، شرکت بیمه پس از قبول یا پرداخت خسارت می‏تواند جهت بازیافت خسارت پرداخت شده اعتبارگیرنده یا ضامن وی مراجعه کند. بیمه‏گذار موظف است تمام تضمین‏های اخذ شده و یا وثایق مربوط را در اختیار شرکت بیمه قرار دهد و حقوق خود نسبت به استفاده از آنها را به شرکت بیمه منتقل کند. شرکت بیمه موظف است پس از تامین مطالبات خود مابه‌التفاوت را به بیمه‌گذار مسترد کند.

در نهایت در بیمه‌های اعتباری، چنانچه به دلیل وقایعی نظیر جنگ، شورش، بحران اقتصادی، بلایای طبیعی یا شرایط فورس‌ماژور، بخش قابل توجهی از اعتبارگیرندگان (به تشخیص شورای عالی بیمه) نتوانند بدهی یا قسط خود را بپردازند، بیمه گر تعهدی نسبت به جبران خسارت نخواهد داشت.

الزامات مورد نیاز برای راه‌اندازی نظام بیمه سپرده‌ها

فرشباف ماهریان در خصوص الزامات موردنیاز راه‌اندازی نظام بیمه سپرده‌ها گفت: اولین زیرساخت لازم برای وجود یک نظام بیمه سپرده‌های موفق، وجود یک ناظر رسمی و دارای اختیارات قانونی بر نظام بانکی است. در ایران این نقش بر عهده بانک مرکزی بوده که می‌تواند ترتیبات نظارتی را طوری مرتب کند که بانک‌های پرریسک و پرخطر از بانک‌های کم خطر متمایز شوند و به منظور تشویق بانک‌ها برای پرهیز از ریسک‌های غیرعادی در فعالیت‌های بانکی و هم به منظور افزایش شفافیت، بانک‌های کم ریسک را وارد سیستم بیمه سپرده‌ها کند.

وی افزود: باید در قانون یا آیین‌نامه‌های مربوط مشخص شود چه نهادی مسوول بیمه سپرده‌ها بوده و حداکثر میزان سپرده‌ای که بیمه می‌شود چه میزان است و نهادی که در مواقع ورشکستگی بانک‌ها باید وارد عمل شود کدام است و مسوولیت آن چه بوده و شرایط لازم برای ورود یک بانک به عضویت سازمان بیمه سپرده‌ها چیست؟ ارتباط دولت، بانک مرکزی و نهاد بیمه سپرده‌ها چگونه باشد و چه نوع سپرده‌هایی تحت پوشش قرار دارند و ساختار و ضوابط اجرایی بیمه سپرده‌ها کدامند. او در پایان خاطرنشان کرد: با مشخص شدن این موارد در قانون یا آیین نامه‌های مربوط، شفافیت که یک اصل مهم برای عملکرد درست اقتصادی است محقق خواهد شد و اجرای نظام بیمه سپرده‌ها با موفقیت همراه خواهد بود. علاوه بر این موارد، به‌کارگیری دانش مدیریت ریسک از الزامات اساسی در عملکرد موثر و بهینه صندوق بیمه سپرده‌ها است که بیمه مرکزی ج.ا.ایران به عنوان نهاد حرفه‌ای در این زمینه می‌تواند تجربه، دانش فنی و توان کارشناسی خود را در اختیار قرار دهد تا با همکاری فنی و حرفه‌ای بیمه مرکزی و بانک مرکزی، خلاء ناشی از عدم وجود این مکانیسم در اقتصاد کشور از طریق ایجاد صندوق بیمه سپرده‌ها مرتفع شود.