اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۷۰۷

بن‌بستی را که به‌نظر می‌رسد در مذاکرات ایران و آمریکا به‌وجودآمده است، نمی‌توان صرفا به اختلاف بر سر مفاد توافق یا بازگشایی تنگه هرمز تقلیل داد. مساله اصلی، بی‌اعتمادی متقابل و اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات است؛ وضعیتی که در آن هیچ‌یک از طرفین حاضر نیست پیش از دریافت امتیازی ملموس، از اهرم‌های فشار خود چشم‌پوشی کند. طرح دو روزه ایران نیز در چنین فضایی شکل گرفته است؛ تلاشی برای تنظیم توالی اقدامات و جلوگیری از آنکه گام نخست هر طرف به امتیازی یک‌جانبه برای طرف مقابل تبدیل شود.

ترامپ در چند روز اخیر طی دو پیام در شبکه اجتماعی‌اش تحولی اساسی در روند تقابلات و تجاوزات آمریکا علیه ایران ایجاد کرده است. او در پیام نخست به نحوی صریح و با استناد به اینکه گویا کشورهای منطقه ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی علیه ایران را ترجیح می‌دهند، علامتی جدی مخابره کرد مبنی بر اینکه فعلا قصدی برای اقدام به جنگ تمام‌عیار دیگری علیه ایران ندارد. او در پیام دوم عملا دست معاونش جی‌دی ونس را از امور مربوط به ایران کوتاه کرد و به‌طور علنی و با لحنی غیرمعمول از او خواست تا به کاری که قبلا برایش مقرر شده بود، یعنی رسیدگی به فساد در ایالات و شهرهایی که کنترلشان در دست دموکرات‌ها است، بپردازد.

طرح دو روزه ایران را نباید صرفا تلاشی برای کوتاه‌کردن زمان مذاکرات یا تسریع در بازگشایی تنگه هرمز ارزیابی کرد. اهمیت این پیشنهاد در مساله‌ای عمیق‌تر نهفته است: کدام طرف باید نخستین گام را بردارد و چه تضمینی وجود دارد که اقدام اولیه او به امتیازی یک‌طرفه تبدیل نشود؟ در شرایطی که هر دو طرف خواهان تغییر وضعیت موجود هستند، اما هزینه‌های عقب‌نشینی و خطر نقض تعهدات را به شکلی متفاوت محاسبه می‌کنند، ترتیب اجرای اقدامات به اندازه محتوای توافق اهمیت پیدا می‌کند.

آنچه امروز میان ایران و ایالات متحده جریان دارد، نزاعی ساختاری و فرساینده است که همزمان ابعاد ژئوپلیتیک، هویتی و تمدنی دارد و باید آن را در مقیاس کلان، در بستر گذار نظام بین‌الملل و بازآرایی معماری قدرت در خاورمیانه تحلیل کرد. در این افق، مساله هسته‌ای و تنگه هرمز صرفا یکی از نمودهای عینی این خصومت است و نه تمامیت آن. ریشه این شکاف در جایگاه راهبردی ایران در نظم منطقه‌ای، امنیت اسرائیل، آینده ترتیبات امنیتی خلیج‌فارس و حق حاکمیتی ایران برای عاملیت مستقل در معادلات نظام بین‌الملل و نظم امنیتی خاورمیانه نهفته است. بر همین مبنا، این منازعه دارای نوسان است، دوره‌هایی از تشدید تنش و آرامش نسبی را تجربه می‌کند و در افق کوتاه‌مدت حل‌وفصل‌شدنی نیست.