اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۷۰۱

امروز، هفتم نوامبر، زادروز یکی از متفاوت‌ترین متفکران تاریخ اقتصاد آمریکا، یعنی فرانک اچ. نایت است. در محافل آکادمیک او را با لقب پیرمرد بزرگ شیکاگو می‌شناسند. از او به عنوان یکی از بنیان‌گذاران اصلی مکتب اقتصادی شیکاگو یاد می‌شود. نایت در دورانی که اقتصاد به سمت داده‌های صرفاً تجربی حرکت می‌کرد، در برابر این جریان ایستاد. او معتقد بود فهم اقتصاد بدون درک عمیق فلسفه، اخلاق و پیچیدگی‌های رفتار انسانی عملاً ناممکن است. مسیر حرفه‌ای او منجر به تربیت چهار برنده جایزه نوبل از جمله میلتون فریدمن و جورج استیگلر شد. نایت با طرح مفاهیم بنیادینی چون تفکیک دقیق میان ریسک و عدم قطعیت، مسیر تازه‌ای در تحلیل‌های اقتصادی گشود و نشان داد که چرا رقابت کامل لزوماً سود کارآفرینانه را از بین نمی‌برد. فرانک منتقد سرسخت نظام سرمایه‌داری از منظر اخلاقی بود و همواره رویکردی التقاطی و انتقادی نسبت به تمام مکاتب فکری زمان خود داشت. به مناسبت زادروز این اقتصاددان برجسته که نامش زیر سایه شاگردان مشهورترش کمتر به چشم آمده است، امروز در باشگاه اقتصاددانان پرونده‌ای را به بررسی ابعاد فکری، زندگی پرفراز و نشیب و میراث ماندگار فرانک اچ. نایت اختصاص داده‌ایم تا با زوایای پنهان ذهن یکی از تأثیرگذارترین استادان قرن بیستم بیشتر آشنا شویم.

تقریبا تمام دانشجویان رشته اقتصاد در نخستین مواجهه با نظریات اقتصادی همچون هنگام آشنایی با ساختار رقابت کامل، با پرسشی بزرگ روبه‌رو می‌شوند: نسبت میان این نظریات و جهان واقعی که کوچک‌ترین شباهتی به مفروضات آنها ندارد، چیست؟ بسته به ذوق استاد و حوصله جمع، پاسخ‌های متنوعی برای این سوال وجود دارد. در یک کلاس، بحث با مثال بیلیارد فریدمن به پایان می‌رسد: «واقعی بودن فروض آن‌قدرها هم اهمیت ندارد؛ مهم این است که مدل بتواند پدیده‌ها را به‌درستی توضیح دهد یا پیش‌بینی کند. بازیکن حرفه‌ای بی‌آنکه معادله‌ای حل کرده باشد، چنان ضربه می‌زند که گویی برهم‌کنش تمام توپ‌ها را با دقت محاسبه کرده است.» در کلاس دیگر، بحث با توضیح کارکرد انتزاعی مدل رقابت کامل خاتمه می‌یابد: «رقابت کامل قرار است سنگ محکی باشد تا بازارهای واقعی را با آن مقایسه کنیم و ببینیم کجا و چقدر از آن فاصله می‌گیرند.» در کلاس آخر نیز بحث با لبخندی کوتاه به آینده موکول می‌شود: «فعلا بپذیرید؛ سال‌های آینده که به اقتصاد خرد پیشرفته یا اقتصاد رفتاری رسیدید، گره این فروض به‌تدریج باز می‌شود.» دیر یا زود، پرونده این پرسش هم مانند بسیاری از جرقه‌های ذهنی دانشجویان تازه‌کار بسته خواهد شد.

فرانک اچ. نایت، ملقب به «پیرمرد بزرگ» شیکاگو، از معماران اصلی مکتب اقتصادی شیکاگو بود؛ جریانی که بعدها با درخشش شاگردانی چون میلتون فریدمن و جورج استیگلر به اوج شهرت رسید. او که بی‌شک یکی از عمیق‌ترین و التقاطی‌ترین متفکران تاریخ اقتصاد آمریکا به شمار می‌رود، مسیر علمی پرفرازونشیبی را طی کرد. نایتِ برخاسته از روستاهای ایلینوی، پس از تحصیل در کالج میلیگان و دانشگاه تنسی، برای خواندن فلسفه راهی دانشگاه کرنل شد، اما خیلی زود مسیرش را به سمت اقتصاد تغییر داد. او پس از اخذ دکترا در سال۱۹۱۶ و دوره‌ای تدریس در آیووا، سرانجام در سال۱۹۲۷ به دانشگاه شیکاگو پیوست و تا زمان مرگش در سال۱۹۷۲، به‌عنوان یکی از اثرگذارترین استادان این دانشگاه به فعالیت پرداخت.

تا به حال هنگام انتخاب استاد راهنما به این فکر کرده‌اید که تحصیل زیر نظر استادی مشهور تا چه اندازه می‌تواند بر اعتبار علمی شما اثر بگذارد؟ اما اگر ماجرا برعکس باشد چه؟ اگر شاگردان یک استاد به چهره‌هایی جهانی تبدیل شوند و نام خود او کمتر از آنها بر سر زبان‌ها بیفتد؟ فرانک اچ. نایت یکی از این استادان بود؛ اقتصاددانی که میلتون فریدمن و جورج استیگلر از شاگردان برجسته‌اش بودند و هر دو بعدها جایزه نوبل اقتصاد را دریافت کردند. نایت اما هیچ‌گاه این جایزه را به دست نیاورد. آرت کاردن، اقتصاددان آمریکایی، در مقاله‌ای درباره اقتصاددانانی که فرصت دریافت نوبل را پیدا نکردند، حکایتی از فضای دانشگاه شیکاگو نقل می‌کند. به نوشته او، در محافل این دانشگاه درباره نایت شوخی می‌کردند که: «خدایی وجود ندارد و فرانک نایت پیامبر اوست.»