اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۶۹۰

چرا اقتصاد ایران، با وجود برخورداری از منابع مالی، سرمایه انسانی و زیرساخت‌های ایجادشده، نمی‌تواند از تمام ظرفیت خود برای تولید و خلق ثروت استفاده کند؟ بخشی از پاسخ را باید در فاصله میان امکانات موجود و ارزشی جست‌وجو کرد که عملا از آنها به‌دست می‌آید. این فاصله گاهی در کارخانه‌ای نمایان می‌شود که پایین‌تر از ظرفیت خود فعالیت می‌کند،

تصور کنید کارخانه‌ای با تجهیزات کامل، کمتر از ظرفیت خود تولید می‌کند یا سازمانی صدها نیروی متخصص دارد؛ اما بخش بزرگی از وقت آنها صرف کارهای تکراری می‌شود و بنگاهی برای خرید فناوری جدید هزینه می‌کند، بی‌آنکه کیفیت خدماتش تغییر محسوسی کند. در هر سه مورد، منابع وجود دارند، اما ارزش اقتصادی حاصل کمتر از ظرفیت واقعی آنهاست. این تصویر، یکی از مسائل کمتر دیده‌شده اقتصاد ایران را نشان می‌دهد، فاصله میان منابع در اختیار و ارزشی که از آنها خلق می‌کنیم. معمولا در بحث رشد اقتصادی، توجه به سرمایه‌گذاری جدید، منابع مالی، زیرساخت و فناوری معطوف می‌شود. اما پرسشی مقدم بر آنها وجود دارد: چرا بخشی از سرمایه‌هایی که پیش‌تر ایجاد کرده‌ایم، بازده مطلوب را ندارند؟

در اقتصاد ایران، مساله فقط این نیست که چقدر سرمایه‌گذاری می‌شود؛ مساله این است که چرا سرمایه‌گذاری برای مدتی طولانی به تصمیمی برای «بعدا» تبدیل می‌شود؟ داده‌های سرمایه‌گذاری تصویر قابل‌تاملی ارائه می‌کنند. بر اساس داده‌های بانک جهانی، رشد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص ایران که در سال۲۰۲۲ به ۹.۲درصد و در سال۲۰۲۳ به ۶.۳درصد رسیده بود، در سال۲۰۲۴ به ۳.۸درصد کاهش یافت و در سال۲۰۲۵ به منفی ۱۴.۴درصد رسید. یعنی پس از چند سال کاهش رشد، سرمایه‌گذاری ثابت در یک سال با افتی دو رقمی مواجه شده است. این اعداد به‌تنهایی نمی‌گویند علت این افت دقیقا چیست. نمی‌توان هر کاهش سرمایه‌گذاری را به نااطمینانی نسبت داد؛ نرخ بازده، هزینه تامین مالی، تحریم، افت تقاضا و محدودیت‌های عرضه نیز نقش دارند. اما یک پرسش مهم‌تر را پیش روی ما می‌گذارند: چه اتفاقی می‌افتد که حتی فرصت‌های بالقوه سرمایه‌گذاری، پیش از آنکه به پروژه تبدیل شوند، در انتظار آینده متوقف می‌مانند؟