اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۶۸۶

اقتصاد پلتفرمی فقط شیوه خرید و دریافت خدمات را تغییر نداده، شکل تازه‌ای از اشتغال را هم به وجود آورده است. امروز میلیون‌ها نفر از طریق پلتفرم‌های آنلاین به مشتری متصل می‌شوند؛ از رانندگان تاکسی‌های اینترنتی و پیک‌ها گرفته تا ارائه‌دهندگان خدمات فنی و خانگی. اما با گسترش این مدل، یک پرسش اساسی پررنگ‌تر شده است: مسوولیت حمایت اجتماعی از این نیروی کار بر عهده چه کسی است؟ در رابطه سنتی کار، پاسخ این پرسش تا حد زیادی روشن بود. کارگر و کارفرما تعریف مشخصی داشتند و نظام بیمه نیز بر همین رابطه بنا شده بود. در اقتصاد پلتفرمی اما این مرزها مبهم‌تر است. بسیاری از افراد ساعت کار خود را انتخاب می‌کنند، ممکن است همزمان در چند پلتفرم فعالیت کنند یا شغل اصلی دیگری داشته باشند.

صدوسیزدهمین نشست کنفرانس بین‌المللی کار در ژنو سوئیس در خرداد۱۴۰۴ جایی بود که هیات سه‌جانبه‌ کارگری، کارفرمایی و دولتی ایران در صحنه‌ای بین‌المللی از فراهم کردن پوشش بیمه‌ تامین اجتماعی برای کارگران پلتفرمی در ایران خبر دادند. این نشست سالانه بالاترین نهاد تصمیم‌گیری در سازمان بین‌المللی کار است. سخنگوی هیات ایرانی در این نشست به ماده‌۲۸ برنامه‌ هفتم توسعه اشاره کرد و از عزم ایران برای فراهم کردن پوشش بیمه‌ای گسترده‌تر پرده برداشت.

گسترش اقتصاد پلتفرمی، نظام‌های سنتی کار و تامین اجتماعی را با یک مساله مشترک مواجه کرده است؛ آیا کارکنان پلتفرمی باید کارمند پلتفرم تلقی شوند و از حمایت‌های کارکنان برخوردار باشند یا می‌توان بدون تغییر وضعیت حقوقی آنان، سازوکاری مستقل برای حمایت اجتماعی ایجاد کرد؟ تجربه اسپانیا، سنگاپور و مالزی سه پاسخ متفاوت ارائه می‌کند. اسپانیا در برخی فعالیت‌ها رابطه استخدامی را به رسمیت شناخته، سنگاپور چارچوب حمایتی مستقلی ایجاد کرده و مالزی، ضمن حفظ وضعیت خوداشتغالی، وصول حق بیمه را به پلتفرم سپرده است.

سهم بخش خدمات از اقتصاد ایران، بدون احتساب نفت، حدود ۴۳درصد است. علاوه بر این بیش از ۵۰درصد شاغلان کشور در بخش خدمات مشغول به کارند. بنا بر اعلام رئیس مرکز ملی آمار در سال ۱۴۰۵ سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص ملی حدود ۷.۱درصد است. در حقیقت پلتفرم‌های آنلاین در سال‌های اخیر به یکی از کانال‌های مهم اشتغال و کسب درآمد در بخش خدمات ایران تبدیل شده‌اند. گزارش سال ۱۴۰۴ یکی از پلتفرم‌های ناوگان تاکسیرانی بیان می‌کند که بیش از ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر با خودروهای خود از طریق اپلیکیشن این پلتفرم مشغول به کار رانندگی هستند. گزارش سال ۱۴۰۳ اپلیکیشن یکی از پلتفرم‌های ارائه آنلاین خدمات نیز خبر از اشتغال بیش از ۲۱۰ هزار نفر متخصص خدمات فنی و خانگی از طریق این اپلیکیشن داده است. پلتفرم‌های آنلاین عموما نقش واسطه میان عرضه‌کنندگان خدمات و متقاضیان این خدمات را ایفا می‌کنند. به افرادی که از طریق این پلتفرم‌ها به متقاضیان خدمات متصل می‌شوند، کارکنان پلتفرمی گفته می‌شود.