دوگانه جذب و پرورش
مقداد ولایی
یکی از تناقضهای عجیب بازار کار ایران این است که از یک طرف، تعداد زیادی از کارجویان از دشواری پیدا کردن شغل مناسب گله دارند و از طرف دیگر، بسیاری از مدیران شرکتها معتقدند پیدا کردن نیروی انسانی توانمند، روز به روز دشوارتر میشود. کارجویان از ارسال دهها رزومه بیپاسخ میگویند و کارفرمایان از اینکه با وجود دریافت صدها رزومه همچنان نمیتوانند افراد موردنیازشان را پیدا کنند. چطور ممکن است در بازاری که متقاضی کار فراوان است، کمبود نیروی انسانی مناسب همچنان یکی از مهمترین دغدغههای کسبوکارها باشد؟
دادههای یکی از پلتفرمهای کاریابی تصویر جالبی از این وضعیت نشان میدهد. در مقطعی از اردیبهشت۱۴۰۵، میانگین تعداد رزومههای ارسالی برای هر فرصت شغلی به ۳۶۰ رسید؛ درحالیکه این عدد در سالهای گذشته حدود ۱۵۷ رزومه بود. البته این افزایش تا حد زیادی تحت تاثیر جنگ، کاهش فرصتهای شغلی و تشدید رقابت کارجویان اتفاق افتاده است. با این حال، این ارقام یک واقعیت مهم را یادآوری میکنند: زیاد بودن تعداد متقاضیان، لزوما مساله تامین نیروی انسانی شرکتها را حل نمیکند.
بخشی از این تناقض به ناهماهنگی میان مهارتهای موجود در بازار و نیازهای واقعی کسبوکارها برمیگردد. ممکن است برای یک موقعیت شغلی صدها متقاضی وجود داشته باشد، اما تعداد افرادی که دانش، تجربه و مهارت لازم برای انجام آن کار را دارند، محدود باشد. این مساله منحصر به ایران هم نیست. بر اساس گزارش «آینده مشاغل۲۰۲۵» مجمع جهانی اقتصاد، ۶۳درصد کارفرمایان شکاف مهارتی را یکی از موانع اصلی تحول کسبوکار خود میدانند.
اما به نظر در کنار کمبود مهارت، مساله مهم دیگری هم وجود دارد که کمتر به آن توجه میکنیم: ما در بسیاری از سازمانها بیش از اندازه به دنبال پیدا کردن نیروی توانمند هستیم و کمتر برای توانمند کردن نیرویی که در اختیار داریم تلاش میکنیم.
استخدام درست؛ نقطه شروع
استخدام مناسب بدون تردید یکی از مهمترین تصمیمهای هر سازمان است. انتخاب فردی که توانایی، انگیزه و ویژگیهای لازم برای یک شغل را ندارد، میتواند هزینههای سنگینی برای شرکت و خود فرد ایجاد کند. بنابراین، شرکتها باید در شناخت و ارزیابی متقاضیان دقت کنند و صرفا بر اساس رزومه، مدرک دانشگاهی یا برداشت شخصی در مصاحبه تصمیم نگیرند. اما مساله از جایی آغاز میشود که بعضی سازمانها انتظار دارند فردی را پیدا کنند که از همان روز نخست تمام دانش، تجربه، مهارت و حتی شناخت لازم از کسبوکارشان را داشته باشد.
در آگهیهای استخدام، گاهی با فهرست بلندبالایی از انتظارات روبهرو میشویم: چندین سال سابقه، تسلط به ابزارهای متعدد، مهارتهای فنی و ارتباطی عالی، توان حل مساله، مدیریت پروژه و مجموعهای از ویژگیهای شخصیتی مطلوب. گاهی این فهرست بیشتر به توصیف یک «نیروی رویایی» شباهت دارد تا نیاز واقعی کسبوکار. وقتی معلوم نیست فرد در ۶ماه اول دقیقا باید چه مسالهای را حل کند، طبیعی است که تشخیص فرد مناسب نیز دشوار شود؛ بهخصوص اگر حقوق پیشنهادی نیز متناسب با این انتظارات نباشد. شاید لازم باشد پیش از انتشار هر آگهی استخدام، از خودمان بپرسیم کدام قابلیتها واقعا در روز اول ضروری هستند و کدام را میتوان در ۳ یا ۶ماه نخست به فرد آموزش داد؟ آیا به فردی با ۱۰مهارت مختلف نیاز داریم یا کسی که چند مهارت کلیدی و ظرفیت یادگیری بالایی دارد؟ یک استخدام موفق الزاما انتخاب فردی نیست که امروز بیشترین مهارت را دارد، بلکه انتخاب فردی است که ترکیب مناسبی از توانایی فعلی، ظرفیت رشد، انگیزه و تناسب با نیازهای واقعی شغل را داشته باشد.
ساختن نیروی مناسب
واقعیت این است که هیچ بازار کاری نمیتواند تمام نیروهای مورد نیاز شرکتها را با همه مهارتها و تجربههای لازم، کاملا آماده تحویل دهد؛ بهخصوص امروز که فناوری، ابزارهای کاری و نیازهای کسبوکار با سرعت زیادی تغییر میکنند؛ حتی نیروهای باتجربه نیز نیازمند یادگیری مداوم هستند. برای مثال، یک کارشناس فروش ممکن است هنگام استخدام شناخت کاملی از صنعت، محصولات و مشتریان شرکت نداشته باشد؛ اما با آموزش مناسب و همراهی مدیرش در چند ماه به نیرویی بسیار ارزشمند تبدیل شود. همین موضوع درباره کارشناسان پشتیبانی، تحلیلگران داده، متخصصان بازاریابی و بسیاری از مشاغل دیگر صدق میکند. بنابراین، عملکرد نهایی یک کارمند فقط به تواناییهایی که هنگام ورود به سازمان داشته وابسته نیست؛ کیفیت آموزش، مدیریت، بازخورد، ابزارهای کاری و فرصتهایی که در اختیار او قرار میگیرد نیز تعیینکننده است.
بااینحال، یافتههای گزارش مدیران منابع انسانی یکی از پلتفرمهای کاریابی در سال۱۴۰۳ قابلتامل است. در سازمانهای بررسیشده، متوسط بودجه آموزش کارکنان کمتر از یک درصد مجموع حقوق پرداختی بود. این عدد نشان میدهد در بسیاری از شرکتها، فاصله قابلتوجهی میان انتظارات از مهارت کارکنان و سرمایهگذاری برای توسعه آنها وجود دارد. از یک طرف، از کمبود نیروی متخصص گله میکنیم و از طرف دیگر، حاضر نیستیم سهم قابلتوجهی از منابع سازمان را صرف پرورش نیروهای متخصص کنیم. در چنین شرایطی، طبیعی است که مشکل کمبود مهارت دائما تکرار شود.
این رویکرد در سطح جهانی در حال تغییر است. بر اساس گزارش سال۲۰۲۶ موسسه CIPD در بریتانیا، ۴۸درصد کارفرمایان بررسیشده تلاش خود را برای توسعه استعدادهای داخلی افزایش دادهاند. سازمانها بیش از پیش متوجه شدهاند که بخشی از نیازهای نیروی انسانی را باید با آموزش، ارتقای کارکنان و ایجاد فرصتهای رشد در داخل شرکت پاسخ داد. البته توانمندسازی صرفا به معنای برگزاری دوره آموزشی نیست. کارکنان باید فرصت تجربه کردن، پذیرفتن مسوولیتهای جدید، دریافت بازخورد و استفاده از مهارتهای تازه را داشته باشند. آموزش زمانی واقعا ارزش ایجاد میکند که به بهبود عملکرد و رشد شغلی منجر شود.
اهمیت نگهداشت کارکنان
حتی اگر یک شرکت در جذب بهترین نیروها موفق باشد، بدون توانایی حفظ آنها نمیتواند سرمایه انسانی قدرتمندی بسازد. وقتی یک کارمند باتجربه سازمان را ترک میکند، شرکت صرفا یک نفر را از دست نمیدهد. بخشی از دانش انباشته، ارتباطات، شناخت مشتریان و تجربهای که طی چند سال شکل گرفته نیز از بین میرود. جایگزین کردن این فرد علاوه بر هزینه استخدام، به زمان قابلتوجهی برای آموزش و رسیدن به بهرهوری مطلوب نیاز دارد. با این حال، در بسیاری از سازمانها توجه مدیران به جذب نیروی جدید بسیار بیشتر از حفظ و رشد نیروهای فعلی است؛ درحالیکه جلوگیری از خروج یک نیروی توانمند گاهی ارزش اقتصادی بیشتری از استخدام یک فرد جدید دارد. اینجاست که یک چرخه معیوب شکل میگیرد: شرکت برای نیروی ازدسترفته دوباره آگهی میدهد، رزومهها را غربال میکند، مصاحبه میکند و آموزش اولیه را تکرار میکند؛ اما علت اصلی خروج دستنخورده میماند. اگر افراد بهدلیل مدیر نامناسب، نبود مسیر رشد یا حقوق غیررقابتی بنگاه را ترک میکنند؛ حتی دقیقترین ارزیابیهای پیش از استخدام هم این چرخه را متوقف نخواهد کرد.
پژوهش گالوپ در آمریکا نشان میدهد ۴۲درصد کارکنانی که داوطلبانه شغل خود را ترک کردهاند، معتقدند مدیر یا سازمانشان میتوانسته برای جلوگیری از خروجشان کاری انجام دهد. هرچند نمیتوان این آمار را مستقیما به ایران تعمیم داد؛ اما پیام روشنی دارد: بخشی از خروج کارکنان قابل پیشگیری است. در گزارش مدیران منابع انسانی سال۱۴۰۳، تنها حدود ۲درصد از زمان واحدهای منابع انسانی صرف بهبود تجربه کارکنان میشد؛ نشانهای از اینکه در بسیاری از سازمانها هنوز کار اداری بر کار راهبردی غلبه دارد.
مساله بدون حقوق مناسب حل نمیشود
در شرایط اقتصادی امروز ایران، صحبت از انگیزه و نگهداشت کارکنان بدون توجه به حقوق و دستمزد واقعبینانه نیست. بر اساس گزارش سال۱۴۰۲ همان پلتفرم، حدود ۸۵درصد پاسخدهندگان حقوق نامناسب را از عوامل موثر در تصمیم به ترک شغل عنوان کردهاند. در اقتصادی که هزینههای زندگی افزایش پیدا میکند، حتی کارکنانی که به شغلشان علاقه دارند ممکن است برای تامین نیازهای مالی ناچار به تغییر شغل شوند. از طرف دیگر، بسیاری از شرکتها نیز با محدودیت جدی منابع مالی مواجهاند و افزایش حقوق متناسب با تورم همیشه برایشان امکانپذیر نیست.
اما در کنار جبران خدمات منصفانه، عوامل مهم دیگری نیز بر انگیزه و ماندگاری کارکنان اثر میگذارند: کیفیت مدیریت، احساس ارزشمندی، اختیار در انجام کار، فرصت یادگیری و وجود چشمانداز روشن برای رشد. همه کارکنان ناراضی سازمان را ترک نمیکنند؛ بعضی میمانند، اما بهتدریج انگیزه، خلاقیت و اشتیاقشان را از دست میدهند. این مساله شاید حتی کمتر از استعفا دیده شود، اما میتواند تاثیر عمیقی بر بهرهوری سازمان داشته باشد. از همین رو، مسوولیت مدیران صرفا نظارت بر انجام وظایف نیست. یکی از مهمترین وظایف آنها ایجاد شرایطی است که کارکنان بتوانند تواناییهای خود را بهکار بگیرند، پیشرفت کنند و احساس کنند تلاششان دیده میشود.
از جذب تا ساختن سرمایه انسانی
به گمان من، یکی از تغییرات ضروری در نگاه مدیران ایرانی این است که موفقیت منابع انسانی را فقط با تعداد استخدامها یا سرعت پر شدن موقعیتهای خالی نسنجند. البته کیفیت استخدام همچنان اهمیت زیادی دارد. سازمان باید بتواند افراد مناسب را شناسایی کند و در انتخاب آنها تصمیمهای دقیق و منطقی بگیرد. اما در کنار آن، باید پرسشهای دیگری نیز مطرح شود: چه تعداد از کارکنان توانمند خود را حفظ کردهایم؟ چند نفر در یک سال گذشته مهارتهای جدید کسب کردهاند؟ چه سهمی از نیازهای تخصصی و مدیریتی را از طریق رشد نیروهای داخلی تامین کردهایم و کارکنان ما چقدر انگیزه دارند که بهترین عملکردشان را ارائه دهند؟ پاسخ به این پرسشها باید به اندازه فروش، سودآوری و رشد کسبوکار برای مدیرعامل اهمیت داشته باشد.
بدیهی است که همه مشکلات بازار کار ایران در اختیار بنگاهها نیست. تورم، نااطمینانی اقتصادی، مهاجرت نیروی متخصص و فاصله نظام آموزشی با نیازهای بازار، مشکلاتی ساختاری هستند. اما این محدودیتها نباید باعث شوند تمام مسوولیت عملکرد نامطلوب نیروی انسانی را به کمبود افراد توانمند در بازار نسبت دهیم. سازمانها باید بپذیرند که نیروی انسانی مناسب حاصل ۲فرآیند مکمل است: انتخاب درست در هنگام استخدام و سرمایهگذاری مستمر بر آموزش، انگیزه و رشد پس از استخدام. در بازاری که یافتن نیروی توانمند دشوار است، مزیت رقابتی پایدار نصیب شرکتهایی خواهد شد که نهفقط در جذب افراد خوب موفقند، بلکه میتوانند از آنها نیروهایی توانمندتر بسازند و محیطی فراهم کنند که بخواهند در آن باقی بمانند. شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار پرسش همیشگی «چرا نیروی خوب پیدا نمیکنیم؟»، از خودمان بپرسیم: «برای اینکه کارکنانمان به نیروهای بهتری تبدیل شوند و بخواهند کنار ما بمانند، چه کردهایم؟»
* کارآفرین


