انقباض تقاضا در ابتدای تابستان

آمار و ارقام

براساس این گزارش در اولین ماه تابستان۱۴۰۱، بیش از ۳۷۷۰میلیون تراکنش در شبکه الکترونیک پرداخت کارت پردازش شده که ارزش این تراکنش‌‌ها بیش ‌‌از ۶۸۵هزار میلیارد تومان بوده است. آمارها نشان می‌‌دهد تراکنش‌‌های پردازش‌شده در تیرماه۱۴۰۱ نسبت به خردادماه، ۸۶/ ۱درصد رشد در تعداد داشته و در مقابل کاهش ۴۳/ ۵درصدی در ارزش ریالی را تجربه کرده است. این کاهش در ارزش تراکنش‎‌‌ها پس از اجرایی شدن سیاست حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت کالاهای اساسی رخ داد. درواقع اثر حذف دلار۴۲۰۰ بر ترکیب و میزان تراکنش‌‌ها موثر بوده است. این به این معنی است که با افزایش در قیمت اقلام مصرفی ضروری مردم و اثر تورمی آن پس از حذف ارز ترجیحی، نوعی انقباض در تقاضای کالاها و خدمات در جامعه به وجود آمده است. همچنین تراکنش‌‌های تیر۱۴۰۱ نسبت به ماه مشابه سال۱۴۰۰، از نظر تعداد ۶۸/ ۱۱درصد و از نظر ریالی ۳۳/ ۲۲درصد رشد داشته است.

براین اساس در تیرماه۱۴۰۰، بیش‌ ‌از ۳۳۷۶میلیون تراکنش با ارزش بالغ‌‌بر ۵۶۰هزار میلیارد تومان پردازش شده است. برای ارائه تحلیل‌‌های قابل اتکا با وجود عامل تورم، متغیرهای ارزشی و مبلغی باید به‌‌صورت حقیقی بررسی شوند. این به آن معنا است که از متغیر اسمی تورم زدایی شده تا تورم موجب برداشت‌های اشتباه و انحراف در تشخیص و تصمیم‌‌گیری نشود. بنابراین رشد حقیقی و تورم‌‌زدایی شده شاخص مناسب‌‌تری برای بیان رشد تراکنش‌‌ها است. برای این کار، می‌توان با استفاده از شاخص کل بهای کالاها و خدمات مصرفی آنها را تعدیل و به اعداد شفاف و بدون تورم تبدیل کرد. بر این‌‌ اساس، ارزش اسمی تراکنش‌‌های تیر۱۴۰۱ نسبت به ماه گذشته با منفی ۴۳/ ۵ درصدی همراه بوده و این در حالی است که ارزش حقیقی تراکنش‌‌ها رشد منفی ۶۰/ ۹درصدی را تجربه کرده است. ارزش حقیقی تراکنش‌‌ها در واقع ارزش تراکنش‌‌های شاپرکی بدون در نظر گرفتن اثرات تورم است.

به عبارت دیگر ارزش تراکنش‌‌های شاپرکی که نسبت به نرخ تورم خالص‌‌سازی شده است، ارزش حقیقی تراکنش‌‌های شاپرکی را تشکیل می‌‌دهد. همچنین مقایسه ارزش تراکنش‌‌ها به‌‌صورت نقطه به نقطه نشان می‌‌دهد که ارزش اسمی تراکنش‌‌ها در تیرماه۱۴۰۱ در مقایسه با مدت مشابه سال قبل رشد ۳۳/ ۲۲درصدی را تجربه کرده است. درواقع این افزایش را می‌‌توان این‌گونه تفسیر کرد که استقبال عمومی از پرداخت الکترونیکی در مقیاس نقطه به نقطه افزایش یافته است. البته رشد حقیقی ارزش تراکنش‌‌ها به‌‌صورت نقطه به نقطه حکایت از کاهش ۵۸/ ۲۰درصدی دارد. مقایسه تیرماه۱۴۰۱ با ماه مشابه در سال۱۴۰۰ به وضوح اثر عامل تورم بر ارزش تراکنش‌‌ها را نشان می‌‌دهد.

سهم ابزار پذیرش در تراکنش ها

در میان ابزار پذیرش مختلف، کارت‌خوان فروشگاهی با سهم ۵۹/ ۹۲درصدی بیشترین تعداد تراکنش را در بین سایر ابزار پذیرش داشته است و ابزار پذیرش اینترنتی و ابزار پذیرش موبایلی به ترتیب در جایگاه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. براساس آمارهای این گزارش، بیشترین سهم بازار تراکنش‌‌های شاپرکی در اختیار ابزار کارت‌خوان فروشگاهی است. این در حالی است که عواملی مانند وجود محدودیت انجام تراکنش روی ابزار پذیرش موبایلی، تعداد بالای ابزار کارت‌خوان فروشگاهی، فراگیر بودن این ابزار، عدم نیاز این ابزار به تجهیزات مکمل دیگر نظیر کامپیوتر یا گوشی موبایل و عواملی از این دست می‌‌توانند از جمله عوامل تاثیرگذار بر تعداد تراکنش‌‌های ابزار پذیرش کارت‌خوان فروشگاهی باشند.

این در حالی است که برای استفاده از ابزار پذیرش اینترنتی، به بستر اینترنتی امن و در استفاده از ابزار پذیرش موبایل به وجود دستگاه گوشی تلفن همراه نیاز است که ممکن است در هنگام خرید در اختیار همگان قرار نداشته باشد. متوسط مبلغ کارکرد هر ابزار کارت‌خوان فروشگاهی نیز برابر ۸/ ۷۱میلیون تومان است که این میزان نیز نسبت به ماه گذشته ۴۲/ ۱میلیون تومان کاهش رشد داشته است. براساس آمارهای منتشرشده در این گزارش، ابزار پذیرش موبایلی به‌طور متوسط کمترین ارزش ریالی را داشته و ابزار کارت‌خوان فروشگاهی از این لحاظ رتبه نخست را دارد.

نوع خدمات

شبکه پرداخت الکترونیک کارتی ۳ خدمت خرید کالا و خدمات، پرداخت قبض و خرید شارژ و مانده‌گیری را به جامعه ارائه می‌دهد. این گزارش نشان می‌دهد در تیرماه سال جاری، ۴۸/ ۸۹درصد خدمات ارائه‌شده توسط شبکه از نوع خدمت خرید کالا و خدمات بوده که نسبت به ماه گذشته ۶۳/ ۰درصد افزایش یافته است. همچنین خدمت مانده‌گیری با سهم ۱۹/ ۴درصدی کمترین سهم از کل خدمات در بین خدمات ارائه‌شده را داشته است. آمارها نشان می‌‌دهد ۶/ ۹۸درصد مبلغ خدمات ارائه‌شده در تیرماه۱۴۰۱ مربوط به خرید کالا و خدمات بوده و مانده‌‌گیری نیز به‌دلیل عدم اثر مالی بر مبلغ تراکنش‌‌های شبکه پرداخت، سهم مبلغی صفر داشته است.

تراکنش های شاپرک و تولید ناخالص داخلی

بر اساس انتظارات و در حالت عمومی، رابطه مستقیمی بین تقاضا در دوره مشخص و مبلغ پرداخت‌های صورت‌گرفته در آن وجود دارد. علت آن است که بهای کالای مورد تقاضا به‌صورت الکترونیکی یا نقدی پرداخت می‌شود. از سوی دیگر عوملی مانند تورم، نرخ بهره، رکود و رونق اقتصادی، اوضاع سیاسی و سایر عوامل بر تقاضا، عادات و رفتار مصرفی جامعه اثر می‌‌گذارد. برای مثال در یک اقتصاد رکودی با کاهش تقاضا و خرید کالاها و خدمات، انتظار بر آن است که پرداخت وجوه چه به‌صورت نقدی و چه به‌صورت الکترونیکی در مجموع کاهش یابد. نسبت ارزش تراکنش‌های شبکه پرداخت الکترونیک کارتی به تولید ناخالص داخلی از سال۱۳۹۷ تا سال۱۴۰۱ روند صعودی داشته است که این روند نشان‌دهنده عملکرد مثبت شاپرک و افزایش سطح آن با توجه به اندازه اقتصاد کشور است.

دهک‌های تراکنشی شاپرک

بر اساس اطلاعات این گزارش ملاحظه می‌‌شود که متوسط مبلغ تراکنش‌‌های خرید کالا و خدمات در دهک آخر قیمتی در ابزار پذیرش اینترنتی بالاتر از ابزار کارت‌خوان فروشگاهی است. این موضوع نشان می‌‌دهد که ابزار پذیرش اینترنتی، ابزار مطلوب انجام تراکنش‌‌های خرید در دهک دهم است. در خدمت خرید کالا و خدمات، آمارها نشان می‌‌دهد که ۸۰درصد تراکنش‌‌ها (۸ دهک) در ابزارهای کارت‌خوان فروشگاهی و اینترنتی مربوط به تراکنش‌‌های با مبلغ کمتر از ۱۰۰هزار تومان است. درواقع متوسط محاسبه نسبت متوسط ارزش دهک دهم به دهک اول تراکنش‌ها بیانگر توزیع نابرابر مبلغی تراکنش های پرداخت کارت الکترونیک است. روند غیر متمرکز آن بیانگر تغییر ارزش تراکنش‌های این شبکه همراه با تغییر اقتصادی جامعه است. روند نسبت متوسط مبالغ دهک دهم به دهک اول قیمتی نشان می‌دهد که در دورانی که قیمت ارز افزایشی بوده است، تراکنش‌های کلان بیشتری انجام شده است. یعنی افراد برای حفظ ارزش پول خود، آن را به کالاها یا ارز تبدیل کرده‌اند. همچنین این روند نشان‌دهنده آن است که زمانی که قیمت ارز با ثبات همراه شده، این نسبت نیز به سمت ثبات حرکت کرده است.