شوک به بازار گازوئیل آمریکا
دنیای اقتصاد : به‌دلیل افزایش بی‌سابقه قیمت گازوئیل در آمریکا و از مدار خارج شدن اکثر پالایشگاه‌های بزرگ روسیه ترامپ از زلنسکی خواسته حملات به پالایشگاه‌های مسکو را متوقف کند.
حمید ملازاده: واشنگتن اکنون با معضلی مواجه است که مستقیما تورم، قیمت حمل‌ونقل و سوخت در آمریکا را نشانه گرفته است: بحران انرژی دیگر فقط کمبود نفت خام نیست؛ بحران پالایش و فرآورده‌های نفتی، به‌ویژه گازوئیل، در حال تبدیل شدن به مشکل اصلی بازار سوخت ایالات متحده است. رئیس‌جمهور آمریکا دونالد ترامپ روز یکشنبه ۱۳سپتامبر صراحتا و برای چندمین بار از ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، خواست حمله به زیرساخت‌های دیزل روسیه را متوقف کند و تاکید کرد این حملات «به جهان آسیب می‌زند».
در نگاه اول، درخواست ترامپ از زلنسکی برای متوقف کردن حملات پهپادی به پالایشگاه‌ها و زیرساخت‌های سوخت روسیه، صرفا یک خواسته سیاسی در میانه جنگ اوکراین به نظر می‌رسد؛ اما بازار نفت روایت دیگری دارد. ترامپ استدلال کرده که افزایش قیمت گازوئیل ناشی از جنگ روسیه و اوکراین است، نه تحولات خاورمیانه. این موضع در شرایطی مطرح شده که متوسط قیمت گازوئیل در آمریکا برای نخستین‌بار از ۶دلار در هر گالن عبور کرده است؛ سطحی که بر حمل‌ونقل جاده‌ای، کشاورزی، کشتیرانی و هزینه نهایی کالاها اثر مستقیم دارد. اما واقعیت بازار پیچیده‌تر از روایت «روسیه و اوکراین یا ایران» است. دو جنگ همزمان، یک بازار مشترک فرآورده را تحت فشار قرار داده‌اند.
کاهش ظرفیت پالایشی
حملات اوکراین به صنعت نفت روسیه در ماه‌های اخیر به شکل محسوسی ظرفیت پالایشی این کشور را کاهش داده است. برآوردهای جدید رویترز نشان می‌دهد در سپتامبر، نیمی از ۶پالایشگاه بزرگ روسیه از نظر تولید گازوئیل یا با کاهش شدید تولید مواجه بوده‌اند یا کاملا از مدار خارج شده‌اند. این ۶پالایشگاه روی هم حدود نیمی از تولید دیزل روسیه را در اختیار دارند؛ پالایشگاه کیریشی متوقف شده و پالایشگاه‌های ولگوگراد و نُرسی با حدود یک‌چهارم ظرفیت اسمی خود فعالیت می‌کنند. اهمیت این اتفاق زمانی روشن‌تر می‌شود که جایگاه روسیه در بازار جهانی گازوئیل را در نظر بگیریم. روسیه پیش از محدودیت‌های اخیر، یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گازوئیل جهان بود و در سال گذشته حدود یک‌میلیون بشکه در روز گازوئیل صادر می‌کرد؛ رقمی معادل حدود ۱۲درصد تجارت دریابرد جهانی این فرآورده.
صادرات گازوئیل روسیه از حدود ۲.۵میلیون تن در ماه در شرایط عادی، به کمتر از یک‌میلیون تن در ژوئن رسیده است. ترکیه و برزیل نیز از مهم‌ترین خریداران آن بودند. در نتیجه، مساله فقط کم شدن تولید روسیه نیست. بازاری که باید این بشکه‌ها را جایگزین کند، خود با کمبود ظرفیت پالایشی مواجه است. آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید در ۸ماه نخست سال ۲۰۲۶، به‌طور متوسط هر هفته یک پالایشگاه روسیه هدف حمله موفق قرار گرفته است. تولید پالایشگاهی روسیه در ژوئن به کمتر از ۹میلیون بشکه در روز سقوط کرد؛ حدود ۳۰درصد کمتر از سال قبل. تولید بنزین نیز حدود یک‌پنجم کاهش یافته و مسکو را مجبور به اعمال همزمان محدودیت صادرات بنزین و گازوئیل کرده و آثار کمبود بنزین در جایگاههای سوخت مسکو نیز قابل مشاهده است.
چرا ترامپ وارد ماجرا شده؟
پاسخ را باید در داخل آمریکا جست‌وجو کرد. گازوئیل سوخت اصلی کامیون‌ها، قطارها، کشتی‌ها و ماشین‌آلات کشاورزی است. بنابراین افزایش قیمت آن برخلاف افزایش قیمت بنزین، فقط روی هزینه رانندگی خانوارها اثر نمی‌گذارد، بلکه می‌تواند هزینه حمل هر کالایی را در زنجیره تامین افزایش دهد، از غذا و محصولات کشاورزی گرفته تا کالاهای صنعتی. در شرایطی که انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در نوامبر نزدیک است، قیمت سوخت به یک مساله سیاسی تبدیل شده است. دولت ترامپ از یک‌سو با بحران عرضه ناشی از جنگ با ایران مواجه است و از سوی دیگر نمی‌تواند اجازه دهد حملات به پالایشگاه‌های روسیه فشار بیشتری بر بازار فرآورده وارد کند. به همین دلیل، توقف حملات اوکراین برای واشنگتن نه صرفا یک موضوع دیپلماتیک، بلکه ابزار کاهش فشار تورمی است. رویترز نیز گزارش داده که کاخ سفید همزمان در حال بررسی استفاده از قانون تولید دفاعی برای افزایش ظرفیت پالایشی آمریکا است.
کاهش قیمت با توقف حملات؟
اینجا مهم‌ترین نکته بازار قرار دارد: حتی اگر زلنسکی از فردا حملات به پالایشگاه‌های روسیه را متوقف کند، کمبود گازوئیل برطرف نخواهد شد. بر اساس تحلیل تازه رویترز، آسیب واردشده به پالایشگاه‌های روسیه بسیار عمیق‌تر از آن است که با یک آتش‌بس چند هفته‌ای جبران شود. برخی حملات واحدهای تقطیر نفت خام و هیدروکراکرها را هدف گرفته‌اند؛ تجهیزاتی که قلب پالایشگاه هستند و تعمیر یا جایگزینی آنها به قطعات تخصصی و نیروی مهندسی نیاز دارد. تحریم‌های غرب نیز دسترسی روسیه به بخشی از این تجهیزات را محدود کرده است. بنابراین حتی در سناریوی خوش‌بینانه، بازگشت معنادار ظرفیت صادرات فرآورده روسیه ممکن است تا سال ۲۰۲۷طول بکشد.
از سوی دیگر، جنگ علیه ایران و اختلال در تردد از هرمز نیز همان بازار را از سمت دیگری تحت فشار قرار داده است. کشورهای خلیج فارس در سال ۲۰۲۵حدود ۱.۵میلیون بشکه در روز گازوئیل صادر می‌کردند؛ اما صادرات این منطقه نیز به‌دلیل بحران تنگه هرمز به‌شدت کاهش یافته است. مجموع صادرات خالص گازوئیل روسیه و خلیج فارس در ماه اوت نسبت به فوریه حدود ۱.۶میلیون بشکه در روز کاهش یافته؛ درحالی‌که این دو منطقه پیش از تشدید جنگ‌ها تقریبا ۴۵درصد تجارت دریابرد گازوئیل جهان را تشکیل می‌دادند. بنابراین ترامپ درست می‌گوید که حملات اوکراین در بحران گازوئیل نقش دارد، اما اشتباه است اگر بحران را فقط به اوکراین نسبت دهیم. بازار فرآورده‌ها همزمان از روسیه، خلیج‌فارس، هرمز و آسیب به ظرفیت‌های پالایشی ضربه خورده است.
زلنسکی تسلیم ترامپ می‌شود؟
فعلا پاسخ مشروط است، نه مثبت. ترامپ روز دوشنبه ۱۴سپتامبر اعلام کرد روسیه و اوکراین توافق کرده‌اند زیرساخت‌های انرژی یکدیگر را هدف قرار ندهند؛ اما زلنسکی بلافاصله این روایت را تعدیل کرد و گفت: کی‌یف تنها در صورتی آماده توقف حملات است که آمریکا تضمین کند روسیه نیز واقعا حملات خود را متوقف خواهد کرد. او تاکید کرد که هنوز توافق رسمی و قابل اتکایی شکل نگرفته است. حتی تحولات دیروز نیز احتیاط زلنسکی را قابل درک نشان می‌دهد: روسیه روز سه‌شنبه ۱۵سپتامبر به یک پمپ‌بنزین در کی‌یف حمله کرد؛ اتفاقی که درست یک روز پس از ادعای ترامپ درباره توافق دو طرف رخ داد. بنابراین احتمالا زلنسکی به درخواست ترامپ پاسخ مثبت مشروط خواهد داد؛ اما توقف یک‌طرفه حملات به پالایشگاه‌های روسیه برای او بسیار بعید است. کی‌یف می‌خواهد حمله به زیرساخت انرژی به یک معامله متقابل تبدیل شود: روسیه پالایشگاه‌ها و شبکه انرژی اوکراین را نزند، اوکراین نیز پالایشگاه‌ها و زیرساخت انرژی روسیه را هدف قرار ندهد.
بازار ملتهب نفت خام
در همین حال، بحران فرآورده‌ها در بازاری رخ می‌دهد که نفت خام نیز تحت فشار صعودی قرار دارد. به گزارش تارنمای Tradingeconomics سه‌شنبه ۱۵سپتامبر، برنت تا بالای ۱۰۸دلار در هر بشکه بالا رفت و WTI حدود ۱۰۴دلار در بشکه معامله شد. حملات جدید حوثی‌ها به زیرساخت‌های عربستان، از جمله خط لوله East-West و تداوم اختلال در هرمز مهم‌ترین عوامل این جهش هستند. اهمیت خط لوله شرق-غرب عربستان در این است که قرار بود راه فرار نفت از هرمز باشد. اکنون این مسیر نیز از کار افتاده است. رویترز برآورد کرده اختلال در این خط لوله می‌تواند تا ۵درصد عرضه جهانی نفت را در معرض خطر قرار دهد. از این منظر، بازار امروز با یک تناقض جدی روبه‌روست: ترامپ می‌خواهد با توقف حملات به پالایشگاه‌های روسیه بازار گازوئیل را آرام کند؛ اما همزمان در خاورمیانه ظرفیت انتقال نفت و فرآورده همچنان تحت فشار است.
نتیجه برای بازار
آنچه اکنون در حال شکل‌گیری است، دیگر صرفا «بحران نفت» نیست؛ بحران ظرفیت پالایش و لجستیک انرژی است. اگر آتش‌بس انرژی روسیه و اوکراین عملی شود، از تشدید بحران جلوگیری خواهد کرد؛ اما کمبود گازوئیل را فورا حل نمی‌کند. اگر حملات ادامه یابد، روسیه تولید و صادرات فرآورده بیشتری از دست می‌دهد و فشار بر پالایشگاه‌های دیگر افزایش خواهد یافت. در طرف مقابل، اگر اختلال هرمز و زیرساخت‌های خلیج فارس طولانی شود، بازار همزمان با کمبود نفت خام، کمبود فرآورده و افزایش هزینه حمل‌ونقل روبه‌رو خواهد شد. به همین دلیل، عبور برنت از ۱۰۸ و حرکت آن به سوی ۱۱۰دلار تنها یک عدد نیست.
سوال بزرگ‌تر بازار این است که چند حلقه از زنجیره انرژی جهان باید همزمان از کار بیفتد تا بازار متوجه شود مشکل دیگر فقط «بشکه نفت» نیست، بلکه توان تبدیل، انتقال و رساندن آن بشکه به مصرف‌کننده است؟ و این دقیقا همان جایی است که درخواست ترامپ از زلنسکی اهمیت پیدا می‌کند: واشنگتن تلاش می‌کند دست‌کم یکی از دو جبهه‌ای را که بازار فرآورده‌های نفتی جهان را خفه کرده‌اند، مهار کند و این در حالی است که جبهه دیگر، یعنی خاورمیانه، هر روز تنش‌های جدیدی را تجربه می‌کند.
