رقابت در بازار مغز
ذنیای اقتصاد - حامد اناری : اکنون ما در حال زندگی در همان آینده‌ای هستیم که سال‌ها پیش در جهان‌های دراماتیک فیلم‌ها و سریال‌ها تخیل می‌شد. چه کسی تصور می‌کرد انسان روزی به ماشین‌های پرنده نزدیک شود و برای برقراری ارتباط با کامپیوتر، دیگر به دست‌هایش هم نیاز نداشته باشد؟ با این حال، آنچه ایلان ماسک برای آینده مغز انسان وعده می‌دهد، از این هم فراتر می‌رود. وعده‌هایی هیجان‌انگیز و هم‌زمان کمی هم ترسناک! مسیر نورالینک از نمایش تراشه‌های مغزی روی خوک‌ها و آزمایش توانایی میمون‌ها در کنترل ابزارهای دیجیتال آغاز شد و در ژانویه ۲۰۲۴ به کاشت نخستین تراشه این شرکت در مغز یک انسان رسید. هدف اولیه، کمک به افراد دچار فلج برای کنترل رایانه با سیگنال‌های مغزی بود. اما ماسک افق دیگری را هم ترسیم کرده و آن هم بازگرداندن بینایی به نابینایان، حتی آنها که مادرزاد نابینا هستند، است. البته این اولین قدم به‌شمار می‌رفت. او در سپتامبر ۲۰۲۴ اعلام کرد که تراشه بلایند‌سایت می‌تواند به این افراد امکان دیدن بدهد. حالا می‌توان پرسید این تراشه دیگر چه مشکلاتی را می‌تواند مرتفع سازد و تا کجا می‌تواند انسان را ارتقا دهد. البته ماسک تنها فردی نیست که این موضوع را دنبال می‌کند. دستاوردهای نورالینک سبب شد این موفقیت بیش از پیش به چشم همگان بیاید و ظرف مدت کوتاهی نام‌های دیگری به این عرصه ورود کنند.
نورالینک و رقبای چینی‌اش
در مارس ۲۰۲۶، شرکت چینی نوراکل (Neuracle) مجوز عرضه تجاری یک رابط کاشتی مغز و کامپیوتر را دریافت کرد. اداره ملی محصولات پزشکی چین، دستگاه نئو را برای کمک به بازیابی حرکت دست در افرادی تایید کرد که بر اثر آسیب نخاعی در ناحیه گردن دچار فلج چهاراندام شده‌اند. این دستگاه سیگنال‌های مغزی بیمار را دریافت می‌کند و پس از پردازش، دستکش بادی را به حرکت درمی‌آورد تا فرد بتواند عمل گرفتن اشیا را انجام دهد. الکترودها روی سطح بیرونی سخت‌شامه، غشای محافظ مغز، قرار می‌گیرند و بافت مغز را سوراخ نمی‌کنند. سازمان تنظیم‌گر چین اعلام کرده است که نتایج کارآزمایی بالینی، بهبود توانایی گرفتن اشیا را در شرکت‌کنندگان نشان داده است.
این مجوز از نظر تجاری اهمیت مشخصی دارد. نورالینک ایلان ماسک در ژانویه ۲۰۲۴ نخستین کاشت انسانی خود را گزارش کرده بود و تا ژوئن ۲۰۲۵، پنج فرد مبتلا به فلج شدید از ابزارهای دیجیتال و فیزیکی با کمک تراشه این شرکت استفاده می‌کردند. با این حال، دستگاه نورالینک همچنان در مرحله کارآزمایی بالینی قرار دارد. مجوز چین به نئو اجازه داده است از چارچوب آزمایش‌های پژوهشی عبور کند و وارد استفاده پزشکی تجاری شود. البته باید توجه داشت که این مجوز پایان کار نیست و همچنان محدودیت‌هایی برای نئو وجود دارد. دامنه کاربرد نئو فعلا به گروه مشخصی از بیماران و عملکرد حرکتی دست محدود است. خلاصه کلام آن است که برای تخیل ما حالا بازاری شکل گرفته و رقابتی در جریان است.
در ژوئیه ۲۰۲۶، بیمارستان هوآشان شانگهای نخستین جراحی تجاری با این دستگاه را انجام داد. در این مرحله، رقابت میان شرکت‌ها وارد سطح دیگری شد. آیا مجوز پزشکی می‌تواند به فروش پایدار تبدیل شود؟ تا پیش از این، بخش بزرگی از ارزش شرکت‌های رابط مغز و کامپیوتر از سرمایه‌گذاری، انتظارات درباره کاربردهای آینده و نتایج مطالعات بالینی می‌آمد. ورود یک دستگاه به بیمارستان، امکان بررسی هزینه درمان، پذیرش پزشکان و بیماران و منابع پرداخت را فراهم می‌کند.
بازاری که بیش از پیش جان گرفته است
اندازه اقتصادی این صنعت هنوز به تعریف بازار وابسته است. شرکت پژوهش بازار Fortune Business Insights ارزش بازار جهانی رابط مغز و کامپیوتر را در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۴۰.۶میلیون دلار برآورد کرده است. پیش‌بینی این شرکت، رسیدن بازار به ۲۹۵.۵میلیون دلار در سال ۲۰۲۶ و ۹۶۰.۸میلیون دلار در سال ۲۰۳۴ است. بر این مبنا، نرخ رشد مرکب سالانه بازار از سال ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴ به ۱۵.۹درصد می‌رسد.
گزارش‌های دیگر اندازه‌های بسیار متفاوتی ارائه می‌کنند. BCC Research ارزش بازار را در سال ۲۰۲۳حدود ۲.۱میلیارد دلار برآورد کرده و رقم ۴.۵میلیارد دلار را برای سال ۲۰۲۹ پیش‌بینی کرده است. MarketsandMarkets از بازاری به ارزش ۲۶۲میلیون دلار در سال ۲۰۲۴ سخن می‌گوید که تا سال ۲۰۲۹به ۵۰۶میلیون دلار می‌رسد. در برآورد Market Data Forecast، ارزش بازار سال ۲۰۲۵ به ۲.۸میلیارد دلار می‌رسد و رقم پیش‌بینی‌شده برای سال ۲۰۳۴ برابر با ۱۰.۶۶میلیارد دلار است. البته این ارقام را نمی‌توان به‌طور مستقیم کنار هم گذاشت، چون گزارش‌ها ممکن است گروه‌های متفاوتی از تجهیزات، نرم‌افزارها و کاربردها را در محاسبه بازار وارد کرده باشند و بررسی آن از عهده این گزارش خارج است.
برای چین نیز برآورد جداگانه‌ای وجود دارد. طبق گزارشی که دفتر اطلاعات دولتی چین در ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر کرد و به داده‌های CCID Consulting وابسته به وزارت صنعت و فناوری اطلاعات استناد داشت، بازار رابط مغز و کامپیوتر این کشور تا سال ۲۰۲۸ به ۶.۱۴میلیارد یوان، معادل حدود ۹۰۴میلیون دلار در همان گزارش، می‌رسد. نرخ رشد مرکب سالانه پیش‌بینی‌شده برای فاصله سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۸ برابر با ۱۷.۷درصد است. تفسیر این اعداد را می‌توان در یک کلمه خلاصه کرد و آن کلمه رشد است. بازار رشد می‌کند و سرمایه را خود جذب می‌کند.
سرمایه‌گذاری‌ها و رقابت در آینده
سرمایه‌گذاری در شرکت‌های چینی رابط مغز و کامپیوتر در سال ۲۰۲۶شتاب گرفت. طبق گزارش سی‌ان‌بی‌سی، شرکت برین‌کو (BrainCo) در ژانویه این سال حدود ۲میلیارد یوان، معادل ۲۸۰میلیون دلار، جذب کرد. دور سرمایه‌گذاری را دو شرکت IDG Capital و Walden International هدایت کردند. شرکت برین‌کو بیشتر بر فناوری‌های غیرتهاجمی، از جمله ابزارهای پوشیدنی مبتنی بر امواج مغزی و اندام‌های مصنوعی هوشمند، تمرکز دارد. فناوری غیرتهاجمی که ترجمه تحت‌الفظی عبارت Non-invasive technology است، به ابزارها یا درمان‌هایی گفته می‌شود که بدون نیاز به جراحی یا ایجاد برش، بیهوشی یا ورود ابزارهای فیزیکی به داخل بافت‌های عمقی بدن انجام می‌شود. این مدل با دستگاه‌های کاشتی مانند نئو تفاوت دارد. زیرا برای ثبت سیگنال‌های مغزی به جراحی نیاز ندارد. یکی دیگر از شرکت‌های چینی این حوزه یعنی StairMed، در مارس ۲۰۲۶ یک دور سرمایه‌گذاری به ارزش ۵۰۰میلیون یوان، معادل حدود ۷۰میلیون دلار، جذب کرد. براساس گزارش نهاد دولتی شانگهای، مجموع سرمایه جذب‌شده این شرکت از ۲میلیارد یوآن عبور کرده بود. این شرکت بر رابط‌های کاشتی با کاربردهایی در اختلالات حرکتی و گفتاری کار می‌کند. در آمریکا نیز نورالینک در ژوئن ۲۰۲۵ از تکمیل دور سرمایه‌گذاری سری E به ارزش ۶۵۰میلیون دلار خبر داد. این شرکت اعلام کرد سرمایه جدید را برای گسترش دسترسی بیماران و توسعه فناوری رابط مغز و کامپیوتر به کار می‌گیرد. البته کلیت این بازار همچنان در حال شکل‌گیری است و کسی نمی‌داند زمان چگونه به رشد آن جهت می‌دهد. از آنجا که نگرانی‌های زیادی در این مورد وجود دارد، پروسه کسب مجوز می‌تواند یکی از چالش‌‌های اساسی پیش روی رشد باشد.
دولت چین نیز این صنعت را در فهرست حوزه‌های آینده‌دار قرار داده است. نقشه‌راه سیاستگذاری این کشور، دستیابی به پیشرفت‌های مهم تا سال ۲۰۲۷ و ایجاد شرکت‌های رقابت‌پذیر در سطح جهانی تا سال ۲۰۳۰را هدف گرفته است. مقام‌های شانگهای نیز برای شکل‌گیری مجموعه‌ای از شرکت‌های پیشرو و محصولات پزشکی تا پایان این دهه برنامه اعلام کرده‌اند. این تاریخ‌ها اهداف سیاست صنعتی‌اند. میزان تحقق آنها به نتایج پژوهش، مجوزهای پزشکی و تقاضای واقعی بستگی دارد.
هزینه‌های بالا و پوشش ناقص بیمه
طبق گزارشی که Inside BCI در اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، از زمان عرضه دستگاه در ژوئیه تا ابتدای اکتبر، ۱۳ دستگاه کاشتی فروخته شده است. قیمت اعلام‌شده برای هر مجموعه ۴۷۵ هزار یوآن است. این رقم قیمت فهرست‌شده دستگاه است و به‌تنهایی هزینه کامل درمان، جراحی، مراقبت پس از عمل یا نگهداری را مشخص نمی‌کند.
هزینه خرید، یکی از محدودیت‌های گسترش این درمان است. طبق همان گزارش، نئو در فهرست بیمه پایه ملی چین یا فهرست بیمه‌های پایه محلی قرار نداشت. طرح بیمه تجاری شهر شانگهای موسوم به «هوهویی‌بائو» اعلام کرده بود که از اول ژوئیه ۲۰۲۶، برای بیماران واجد شرایط بستری، ۳۰درصد قیمت فهرست‌شده را تا سقف سالانه ۱۵۰هزار یوآن پوشش می‌دهد. این پوشش می‌تواند هزینه پرداختی بیمار را کاهش دهد، ولی همه هزینه‌های درمان را پوشش نمی‌دهد.
با این تفاسیر به نظر می‌رسد رقابت بین چین و آمریکا، شما بخوانید ایلان ماسک، شدت بیشتری گرفته است. نورالینک در ژوئن ۲۰۲۵ از جذب ۶۵۰میلیون دلار سرمایه خبر داد و در همان سال اعلام کرد که برنامه‌های بالینی خود را در چند کشور گسترش می‌دهد. شرکت‌های چینی از سوی دیگر به سیاست صنعتی دولت، شبکه بیمارستانی و مسیر تایید محصولات در داخل کشور دسترسی دارند. مجوز NEO نمونه‌ای از نتیجه این مسیر است.
