مسیر گران اتصال
دنیای اقتصاد - حامد اناری : هزینه اتصال در ایران بالا رفته است. این گزاره‌ای است که بعد از بررسی جداگانه از بازار گوشی یا لپ‌تاپ یا هرآنچه به عنوان ابزار اولیه برای دسترسی به آن نیاز دارید، هزینه اینترنت، هزینه فیلترشکن و هزینه مودم، می‌توان به آن رسید. البته محاسبه دشواری هم نیست. «دنیای اقتصاد» در گزارش‌هایی مستمر، بازار گوشی و لپ‌تاپ را رصد می‌کند. مثلا در آخرین گزارش رصد بازار لپ‌تاپ با عنوان «پاییز بی‌مهر بازار لپ‌تاپ» تغییرات قیمتی این بازار در محصولات آن مورد بررسی قرار گرفت. این گزارش نشان می‌دهد که طی یک‌سال تغییرات قیمتی گاه به حدود سه‌برابر رسیده است.
این وضعیت را می‌توان با بررسی نرخ تورم و نرخ دلار در دو بازه زمانی مشخص عمق بخشید. البته باید به بازار غیررسمی فیلترشکن‌ها هم توجهی داشت. اندازه بازار عبور از سد فیلترینگ، طبق گزارشی که اخیرا منتشر شد، سالانه ۱۰۵همت برآورد شد. طبق همین گزارش که از سوی مجموعه‌ای با عنوان دیتاک منتشر شد، هزینه فیلترشکن به‌ازای هر گیگ، ۸هزار تومان است. البته این رقم در بازه‌های بحرانی مانند زمان قطعی اینترنت یا جنگ، به‌دلیل دشواری دسترسی افزایش داشت. در اوج تقاضا قیمت هر گیگ حتی دو‌میلیون تومان هم قیمت‌گذاری شد.
پس از هزینه خرید گوشی، لپ‌تاپ و یا هر آنچه به اینترنت وصل شود، باید از اپراتورهای ارائه‌دهنده خدمات ارتباطی اینترنت خرید. این بسته‌ها، جمعه روز یک آبان، با ۴۰درصد افزایش قیمت روبه‌رو شد. «دنیای اقتصاد» در گزارشی با عنوان «افزایش تعرفه در روز تعطیل» به این موضوع پرداخت.
این تمام هزینه‌ها نیست. شاید اگر خواهان بررسی دقیق باشیم توان پاسخ دادن به آن از عهده این گزارش خارج باشد. با این حال کاربران احتمالا برای دسترسی بهتر به اینترنت به‌سمت استفاده از مودم بروند. چه‌بسا کاربرانی که از پهن‌باند ثابت استفاده می‌کنند نیاز به مودم دارند و اخیرا توسعه شبکه فیبر، نیاز به خرید مودم را افزایش داده است. مودم در بازار محصولات شبکه جایگاهی عمومی دارد. به این معنا که شمار زیادی از کاربران ممکن است بازار هدف آن باشند. اما بخشی از کالای شبکه مانند تجهیزات سرور می‌تواند گروه محدودی از کاربران اینترنت را درگیر خود کند.
این گزارش با بررسی انواع مختلفی از مودم، قیمت آنها را در بازه‌ای سه‌ساله، یعنی از آبان ماه سال ۱۴۰۳ تا به امروز مورد بررسی قرار داده است. جدول تغییرات قیمتی نشان می‌دهد که برخی از این مدل‌ها گاه سه برابر و برخی دیگر حتی پنج‌برابر شده‌اند. این تغییرات به‌طور عمده ریشه در عواملی مانند تورم و نوسانات ارزی دارد. چراکه واردات در تنظیم این بازار نقش اساسی دارد. با این حال کارشناسان در توضیح بیشتر این رفتار قیمتی، به دلایل دیگری نیز اشاره کردند. اینکه موجودی یک محصول در بازار غیرایرانی که محل تامین بازار داخلی است کاهش داشته باشد یکی از دلایل اصلی تغییر قیمت در بازار شبکه داخل کشور است.
گرانی در بازار مودم‌ها
تحلیل تغییرات قیمتی مودم‌ها در بازه آبان ۱۴۰۳ تا آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد افزایش‌ها یکدست نبوده و از حدود دو برابر تا بیش از پنج برابر متغیر است. مدل‌هایی مانند Zyxel VMG۳۶۲۵-T۵۰B با رشد حدود دو برابری در پایین‌ترین سطح قرار دارند، درحالی‌که Archer VR۴۰۰ و برخی مودم‌های فیبر مانند TP-LINK XX۲۳۰v به محدوده پنج برابر و بالاتر رسیده‌اند. مودم‌های ۴G و ۵G نیز الگوی مشابهی دارند؛ برخی رشد ملایم‌تری تجربه کرده‌اند و برخی دیگر نزدیک به چهار و نیم برابر شده‌اند.
این نوسان‌ها ریشه در وابستگی کامل بازار شبکه به واردات دارد. به گفته بابک حیدری، فعال بازار محصولات شبکه، تقریبا تمام قطعات و دستگاه‌ها از خارج تامین می‌شود و کار داخلی در بهترین حالت به اسمبل یا مونتاژ محدود می‌ماند. او در مورد دلایل افزایش قیمت محصولات شبکه به‌طور کلی گفت: «وقتی موجودی در مبداهایی مانند دبی کاهش می‌یابد، عرضه داخل کشور به سرعت کم می‌شود. در چنین شرایطی قیمت بر اساس تعداد محدود باقی‌مانده شکل می‌گیرد.» او همچنین توضیح داد که پس از تنش‌های اخیر، حجم ورودی کالا به شکل چشم‌گیری افت کرده و مسیرهای لجستیکی پرریسک‌تر شده‌اند. حیدری در این رابطه گفت: «بارهایی که پیش‌تر با فاصله زمانی کوتاه‌تر می‌رسیدند، اکنون با تاخیر یا احتمال نرسیدن مواجه‌اند و همین هزینه جابه‌جایی و ریسک را بالا می‌برد.»
در میان مدل‌های بررسی‌شده، مودم‌های پایه ADSL و VDSL مانند TD-W۸۹۶۱N و TD-W۹۹۶۰ برای خانوارهایی مناسب‌اند که به اینترنت ثابت معمولی نیاز دارند و تعداد دستگاه‌های متصل‌شان محدود است. مدل‌هایی با پشتیبانی MU-MIMO و سرعت بالاتر مانند Archer VR۴۰۰ برای خانه‌هایی با چند کاربر همزمان و نیاز به پوشش بهتر وای‌فای طراحی شده‌اند. مودم‌های ۴G و ۵G سیار، از جمله سری Huawei CPE و TP-Link MR۶۴۰۰ و M۷۰۰۰، بیشتر به کار کسانی می‌آید که در مناطق فاقد پوشش ثابت زندگی می‌کنند یا به اینترنت پشتیبان نیاز دارند. مودم‌های فیبر نیز برای مشترکانی است که به شبکه فیبرنوری متصل شده‌اند و می‌خواهند از ظرفیت واقعی این بستر استفاده کنند.
به‌طور عمومی، فعالان بازار در توضیح افزایش قیمت‌ها بر دو عامل مشخص تاکید دارند. توقف تولید برخی مدل‌ها و تمام شدن یا کاهش موجودی در بازارهای منطقه‌ای. از دیدگاه فعالان بازار، این دو مورد به تنهایی کافی است تا قیمت یک دستگاه در فاصله چند هفته جهش کند، حتی اگر نرخ ارز در همان بازه تغییر چندانی نکرده باشد.
از دیدگاه حیدری، وابستگی بازار داخلی به بازار خارجی، یکی از دلایل اصلی تغییرات قیمتی در شرایط کنونی است. او همچنین در توضیح این شرایط گفت: «تا پیش از جنگ، واردات کار چندان سختی نبود. محصولات عمدتا از دبی وارد می‌شد و در بازار داخل خرید و فروش انجام می‌گرفت. اما از زمان جنگ، واردات از امارات نیز با محدودیت‌هایی روبه‌رو شده است. بسیاری از دوستان هنوز روابط خود را حفظ کرده‌اند، اما وقتی بار روی لنج گیر می‌کند و مشخص نیست کجا می‌ماند، مشکلات ایجاد می‌شود. مسیر دریایی که قبلا اصلی‌ترین مسیر بود، اکنون مختل شده است. نود درصد واردات به این شکل بوده است. بخشی از چین، ترکیه و اروپا می‌آمد، اما قالب اصلی از امارات بوده است. اکنون نیز جنس می‌آید، اما مثلا اگر قبلا صد واحد می‌آمد، اکنون نهایتا ده یا هشت واحد می‌رسد. این یعنی واردات کاهش شدیدی پیدا کرده است.»
مجموعه این عوامل نشان می‌دهد رشد قیمت مودم تنها بازتاب تورم عمومی نیست. کمبود عرضه در مبدا، اختلال در مسیرهای وارداتی و انتظار فروشندگان برای حفظ موجودی در برابر تورم، هر سه نقش پررنگی دارند. تا زمانی که وابستگی به واردات به همین شکل باقی بماند، نوسان‌های شدید در این بخش از بازار شبکه دور از انتظار نخواهد بود.
