کیفیت اینترنت با هزینههای آن همخوانی ندارد؛
علت تبخیر بستههای اینترنتی
حامد اناری: کاربر هنوز به اندازه همیشه از اینترنت استفاده نکرده؛ نه ویدئویی طولانی دیده، نه فایلی حجیم دانلود کرده و نه ساعتها آنلاین بوده. اما ناگهان پیامک میآید: «۸۰ درصد بسته شما مصرف شده است.» یا بدتر: «بسته اینترنت شما به پایان رسیده و از این لحظه نرخ آزاد محاسبه میشود». وارد اپلیکیشن اپراتور میشود. عدد مصرف را میبیند، اما هیچ توضیحی همراهش نیست. نمیداند آیا بخشی از ترافیک با ضریب بالاتر محاسبه شده، آیا استفاده از فیلترشکن در این میان نقش داشته، یا اصلا چرا حجم خریداریشده زودتر از انتظار تمام شده است. و مهمتر از همه، هیچ راهی برای راستیآزمایی این محاسبه در اختیار ندارد. همین تجربه تکراری، که این روزها برای بسیاری از کاربران آشناست، پرسش اصلی گزارش پیشرو را شکل میدهد: کاربر دقیقا بابت چه چیزی هزینه میپردازد و چرا سازوکار محاسبه مصرف اینترنت برای او شفاف نیست؟ آیا بستههای خریداری شده خیلی زود تمام میشوند؟
بستههایی که نشتی دارند
موضوع تفاوت تعرفه ترافیک داخلی و بینالملل، بحث تازهای در خود ندارد. بر اساس مصوبات کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات، سالهاست که ترافیک برخی خدمات داخلیِ تاییدشده با تعرفه ترجیحی محاسبه میشود و فهرست این خدمات نیز از سوی نهادهای مسوول اعلام شده است. در سالهای اخیر نیز با تصویب اسناد مرتبط با سیاستهای تعرفهگذاری و تسهیم درآمد ترافیک، چارچوبهای جدیدی برای نحوه قیمتگذاری و تقسیم درآمد میان بازیگران این حوزه تدوین شده است.
با این حال، این اسناد بیشتر روابط میان رگولاتور، اپراتورها و ارائهدهندگان محتوا را مشخص میکنند و کمتر به این پرسش پاسخ میدهند که یک کاربر عادی چگونه میتواند در عمل تشخیص دهد مصرف اینترنت او بر چه اساسی محاسبه شده است. همین فاصله میان قواعد فنی و تجربه روزمره کاربران باعث شده است که با هر بار مطرح شدن موضوع تعرفه یا تغییرات احتمالی در شیوه محاسبه ترافیک، پرسش درباره شفافیت سازوکار مصرف اینترنت دوباره به صدر بحثها بازگردد. در چنین شرایطی، برخی کارشناسان معتقدند مساله اصلی، امکان آگاهی و راستیآزمایی نحوه محاسبه مصرف از سوی کاربران است؛ موضوعی که امیرحسین دهقان، کارشناس شبکه، نیز در گفتوگو با دنیای اقتصاد به آن پرداخته است.
وقتی که یکگیگ، 250 مگابایت محاسبه میشود
دهقان در رابطه با نقش و ارتباط میان وضعیت فعلی و مصوبه 266 سازمان تنظیم مقررات ارتباطات گفت. مصوبهای در آذرماه سال 1396 تصویب شد تا به تحقق اهداف شبکه ملی اطلاعات کمک کند اما موضوع ضرایب مصرف، لزوما به مصوبه 266 ارتباط ندارد و پیش از آن نیز وجود داشته است. هرچند که نمایندگان دیگری هم بر این باور بودند که باید اینترنت با ضریب بالاتری نسبت به آنچه که در مصوبه ذکر شده محاسبه شود. در صحبتها حتی به ضریبهای پنج برابری هم اشاره شده اما چیزی روی کاغذ ثبت نشد و به مرحله تصویب نرسید.
به گفته دهقان، در مقابل، برای سایر مسیرهای ارتباطی ضرایب متفاوتی در نظر گرفته میشود. ضریب 2.7 برای استفاده از مسیر رسمی محاسبه میشود. در بقیه موارد ممکن است این ضریب افزایش هم داشته باشد. وی در این رابطه چنین اظهار کرد: «مسیرهایی که ارتباطات زیرساخت تعریف نکرده، مثل ویپیانهایی که کاربران استفاده میکنند، طبیعتا بهطور متفاوت محاسبه میشود و در مواقعی به ضریبهای حتی چهار برابر هم میرسد. یعنی یک گیگ از اینترنت کاربر، 250 مگابایت برایش محاسبه میشود.» به اعتقاد او، همین تفاوت در نحوه محاسبه باعث میشود بسیاری از کاربران احساس کنند حجم بستههای اینترنتی آنها سریعتر از انتظار به پایان میرسد.
هزینه برای اینترنت 20 سال بعد!
دهقان معتقد است که برای درک نحوه محاسبه ترافیک، باید ساختار ارائه اینترنت در کشور را شناخت. به گفته او، اپراتورهای ثابت و همراه، تصمیمگیر نهایی درباره مسیرهای ارتباطی یا ضرایب مصرف نیستند و این سیاستها در سطوح بالادستی تعیین میشود. او در اینباره میگوید: «متولی اصلی اینترنت در ایران، شرکت ارتباطات زیرساخت است و اپراتورهای ثابت و سیارخود نیز مصرفکننده هستند و تنها نقش ارائهدهنده خدمات به مصرفکننده نهایی را ایفا میکنند». او با تشریح این ساختار ادامه میدهد: «زمانی که من از یک اپراتور همراه یا ثابت اینترنت خریداری میکنم، عملا همه ما از ظرفیت شرکت ارتباطات زیرساخت استفاده میکنیم.» به گفته این کارشناس شبکه، تعیین مسیرهای ارتباطی، نحوه محاسبه ضرایب مصرف و سیاستهای مرتبط، در سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی انجام میشود و اجرای آن نیز بر عهده شرکت ارتباطات زیرساخت است.
با این حال، از نگاه او، بحث ضرایب تنها بخشی از مساله است و موضوع اصلی به کیفیت خدمات بازمیگردد. دهقان در اینباره میگوید: «ارقام و ضرایب مطرحشده قابلتوجه هستند، اما در نهایت همه این موارد به مساله کیفیت اینترنت بازمیگردد». او معتقد است کیفیت فعلی اینترنت با هزینهای که کاربران پرداخت میکنند همخوانی ندارد و میگوید: «واقعیت این است که کیفیت اینترنت موجود با هزینهای که کاربران پرداخت میکنند تناسب ندارد. بهویژه پس از جنگ، هنوز کیفیت اینترنت به شرایط عادی بازنگشته است. همچنان اختلالهایی وجود دارد و بخشی از مشکلاتی که حتی در دوران جنگ در برخی پلتفرمهای داخلی، بهویژه پیامرسانها، وجود داشت، هنوز ادامه دارد؛ هرچند شدت آن نسبت به گذشته کمتر شده است».
دهقان در ادامه، شکاف میان هزینه پرداختی کاربران و کیفیت خدمات را مهمترین چالش امروز اینترنت کشور توصیف میکند و اظهار میکند: «کاربران امروز هزینه اینترنتی را پرداخت میکنند که انتظار میرود از کیفیت و فناوری بسیار بالاتری برخوردار باشد، اما کیفیت خدمات ارائهشده فاصله زیادی با این انتظار دارد.» او در پایان، با اشاره به فاصله زیرساختهای ارتباطی کشور با استانداردهای مطلوب، میگوید: «شاید بتوان گفت که ما عملا هزینه اینترنت بیست سال آینده را پرداخت میکنیم ولی خب الان تا رسیدن به سطح کیفیتی که متناسب با این هزینهها باشد فاصله داریم».
دهقان با ریشهیابی مشکلات در شبکه اینترنت کشور، از سطح تجهیزات و سختافزارها، شرایط کنونی را توصیف میکند. در این شرایط یکی از مهمترین مسائل، حول کلمه فیلترینگ شکل میگیرد. وی در تشریح بیشتر موضع خود گفت: «طبیعی است که وقتی کاربر چنین هزینهای پرداخت میکند، انتظار دارد اینترنتی با کیفیت بسیار بهتر دریافت کند و زیرساختها و تجهیزات نیز متناسب با این هزینهها بهروز باشند. با این حال، به دلایل مختلف، از جمله قدیمی بودن تجهیزات و بهروزرسانی نشدن سختافزارها، چنین شرایطی فراهم نیست. البته در ماههای اخیر همکاریهایی با برخی شرکتها و کشورهای دیگر برای تامین تجهیزات جدید آغاز شده است که میتواند تا حدی این مشکل را برطرف کند. اما مهمترین مساله فیلترینگ است».
باز هم پای فیلترینگ در میان است
با وجود اینکه بخش مهمی از انتقادها به نحوه محاسبه مصرف اینترنت و نبود شفافیت در این زمینه مربوط میشود، دهقان معتقد است ریشه اصلی نارضایتی کاربران را باید در کیفیت شبکه جستوجو کرد. به گفته او، حتی اگر ابهامهای موجود در شیوه محاسبه مصرف برطرف شود، تا زمانی که کیفیت خدمات ارتباطی بهبود پیدا نکند، بخش قابلتوجهی از نارضایتیها همچنان پابرجا خواهد ماند. از نگاه این کارشناس، یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار بر وضعیت فعلی شبکه، سیاست فیلترینگ و پیامدهای فنی ناشی از آن است.
وی در اینباره گفت: «فیلتر بودن شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای خارجی، یا به تعبیر برخی مسوولان، سکوهای ارتباطی خارجی، موجب ایجاد بار اضافی بر شبکه میشود. حجم بالای استفاده از VPN و تعداد زیاد اتصالهایی که از این طریق برقرار میشود، باعث ایجاد اختلال در شبکه و در نتیجه کاهش کیفیت اینترنت میشود». او در ادامه، برای توضیح تاثیر این موضوع به تجربه برخی کاربران اشاره کرد و افزود: «افرادی که در این مدت اینترنت آنها در فهرست سفید قرار گرفته یا از سیمکارتهای ویژه و سرویسهای حرفهای اپراتورها استفاده کردهاند، معمولا کیفیت اینترنت بسیار بهتری نسبت به کاربران عادی تجربه کردهاند. در این حالت، تنها محدودیت آنها فیلتر بودن تلگرام بوده و در سایر بخشها کیفیت اینترنت مطلوبتر بوده است».
متهمان اصلی کیفیت اینترنت
دهقان در ادامه، به موضوع محدودیتهای ناشی از تحریمهای بینالمللی نیز اشاره کرد و گفت بخشی از مشکلات کاربران، ارتباطی به سیاستهای داخلی ندارد. وی در اینباره اظهار کرد: «برخی از پلتفرمها و اپلیکیشنهایی که در داخل کشور فیلتر نیستند، از سوی شرکتهای خارجی کاربران ایرانی را تحریم کردهاند و این مساله هم در تجربه استفاده کاربران اثرگذار است». این کارشناس شبکه معتقد است مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی، وضعیت فعلی اینترنت کشور را شکل دادهاند. به گفته او، مشکلات زیرساختی و سیاست فیلترینگ، دو عامل اصلی کاهش کیفیت خدمات ارتباطی هستند و تا زمانی که این چالشها برطرف نشوند، بهبود محسوس در کیفیت اینترنت دور از انتظار خواهد بود. وی در پایان گفت: «در مجموع، مهمترین عوامل وضعیت فعلی اینترنت، مشکلات زیرساختی و مساله فیلترینگ هستند. این دو عامل در کنار یکدیگر موجب شدهاند کیفیت نهایی خدماتی که به کاربران ارائه میشود، مطلوب نباشد. برای رسیدن به سطح کشورهای توسعهیافته، لازم است بخشی از رویکردهای سیاستگذاری تغییر کند و تصمیمهای جدیدی در این حوزه اتخاذ شود».
قربانیان نبود شفافیت
شاید مهمترین پرسش در میان همه ابهامهای مربوط به تعرفه و ضرایب مصرف اینترنت، این باشد که آیا کاربر اساسا میتواند بداند بسته اینترنتش بر چه مبنایی مصرف شده است یا خیر. دهقان معتقد است پاسخ این پرسش منفی است و میگوید در حال حاضر سازوکار شفافی برای اطلاع کاربران از نحوه محاسبه مصرف اینترنت وجود ندارد. دهقان تاکید میکند که فارغ از اختلاف روایتها درباره ضرایب، مساله اصلی نبود امکان راستیآزمایی برای کاربران است. وی در اینباره اظهار کرد: «واقعیت این است که چنین مکانیسم شفافی وجود ندارد. من تا امروز ندیدهام کاربر بتواند دقیقا متوجه شود که مصرف اینترنتش بر چه اساسی و با چه ضریبی محاسبه شده است. در واقع خود اپراتورها میتوانند به این اطلاعات دسترسی دارند. شاید اگر فردی در حوزه فناوری اطلاعات تخصص داشته باشد، بتواند با ابزارهای مانیتورینگ شبکه بخشی از ترافیک خود را بررسی کند، اما برای کاربر عادی چنین امکانی وجود ندارد».
وی با اشاره به نحوه مدیریت شبکه از سوی اپراتورها افزود: «اپراتورهای ثابت و همراه طبیعتا تنظیمات و پیکربندیهای لازم را در زیرساخت خود انجام میدهند، اما کاربر نهایی هیچ ابزار شفافی در اختیار ندارد که بتواند بر اساس آن تشخیص دهد مصرف اینترنتش دقیقا چگونه محاسبه شده است. حتی به کاربران گفته نمیشود که مثلا هنگام استفاده از یک سرویس مشخص، چه ضریبی برای مصرف آنها اعمال میشود».
ابهام ادامه دارد
دهقان برای توضیح این موضوع، به استفاده گسترده کاربران از شبکههای اجتماعی فیلتر شده اشاره کرد و گفت: «برای مثال، امروز تقریبا همه کسانی که از اینستاگرام استفاده میکنند، ناچارند از VPN استفاده کنند. با این حال، هیچ اطلاعرسانی شفافی وجود ندارد که کاربر بداند این موضوع چه تاثیری بر نحوه محاسبه مصرف اینترنت او میگذارد یا آیا اصلا ضریب متفاوتی برای آن اعمال میشود یا خیر». به گفته این کارشناس شبکه، در چنین شرایطی تنها راهی که میتواند تا حدودی امکان بررسی مصرف اینترنت را فراهم کند، استفاده از ابزارهای تخصصی مانیتورینگ است؛ ابزاری که استفاده از آن از توان و دانش کاربران عادی خارج است. وی گفت: «اگر کاربر خودش متخصص شبکه نباشد و نتواند ترافیکش را مانیتور کند، عملا راهی برای آگاهی از نحوه محاسبه مصرف اینترنتش ندارد. تا امروز هم از سوی نهادهای مسوول، سازمانها یا حتی اپراتورها اطلاعرسانی شفافی در این زمینه انجام نشده است».
دهقان در ادامه به سازوکارهای رسمی رسیدگی به شکایت کاربران نیز اشاره کرد و گفت: «سامانه ۱۹۵ سازمان تنظیم مقررات فعال است و حتی در شبکههای اجتماعی هم پاسخ کاربران را میدهد. بارها دیدهام که از کاربران خواسته میشود شماره خط یا اطلاعات مربوط به سرویس خود را ارسال کنند تا موضوع بررسی و برای آن تیکت ثبت شود. اما مساله این است که این فرآیند، جای خالی شفافیت را پر نمیکند. ممکن است شکایت بررسی شود، اما کاربر همچنان ابزار مستقلی برای راستیآزمایی نحوه محاسبه مصرف اینترنت خود در اختیار ندارد». به اعتقاد او، تا زمانی که کاربران نتوانند به اطلاعات روشن و قابل بررسی درباره نحوه محاسبه مصرف اینترنت خود دسترسی داشته باشند، ابهام درباره اتمام زودهنگام بستههای اینترنتی و تفاوت روایتها درباره ضرایب مصرف همچنان ادامه خواهد داشت.
