بازار کامپیوتر در حال کوچک شدن است؛
فروش لپتاپ با وثیقه
فروشنده، این معامله را بدون هیچ نشانی از رضایت تعریف میکند. میگوید چنین معاملههایی دیگر استثنا نیست. خانوادههایی که زمانی برای خرید یک لپتاپ پسانداز میکردند، امروز ناچارند داراییهایشان را وثیقه بگذارند. او مکثی میکند و جملهای میگوید که شاید بیش از هر آمار و نموداری وضعیت این بازار را توضیح دهد: «گاهی از فروختن خجالت میکشیم».
چند قدم آنسوتر، بازار تصویر دیگری از همین واقعیت را نشان میدهد. راهروها خلوتاند. فروشندهها بیشتر با همسایههایشان گپ میزنند یا چشم به صفحه تلفن دوختهاند. هر از گاهی رهگذری مقابل ویترین توقف میکند، قیمتها را میخواند و بیآنکه وارد مغازه شود، رد میشود. بازاری که تا چند سال پیش با رفتوآمد خریداران شناخته میشد، امروز بیش از هر چیز سکوت را تجربه میکند.
افزایش دو تا سه برابری قیمتها، افت قدرت خرید، محدود شدن واردات و نااطمینانی در تامین کالا، بازار لپتاپ را به یکی از عمیقترین دورههای رکود خود رسانده است. کالایی که زمانی بخشی از سبد مصرفی خانوادهها بود، حالا برای بسیاری، بهویژه خانوادههای نسل زد و گیمرها، به خریدی پرهزینه و دور از دسترس تبدیل شده است. اما چه شد که بازاری که تا چند سال پیش از پویاترین بخشهای بازار فناوری بود، امروز به جایی رسیده که هم خریدار از خرید میترسد و هم فروشنده از فروش؟
بازار در ۶ ماه
بررسی قیمت پنج مدل پرتقاضای بازار نشان میدهد افزایش قیمت لپتاپها در ۶ماه گذشته روندی یکنواخت نداشته است. نخستین موج افزایش قیمتها از اسفندماه آغاز شد، اما بررسی دادههای بازار نشان میدهد مهمترین جهش قیمتی در فاصله فروردین تا اردیبهشت رخ داده است؛ دورهای که برخی مدلها تنها در یک ماه بین ۲۵ تا ۳۵ درصد افزایش قیمت را تجربه کردند. روند صعودی قیمتها تا خرداد ادامه یافت و بیشتر محصولات در این ماه به بالاترین قیمت خود رسیدند.
هرچند بازار در تیرماه وارد فاز اصلاح شد و قیمت اغلب مدلها بین سه تا پنج درصد کاهش یافت، اما این افت محدود نتوانست جهش سنگین ماههای قبل را جبران کند. مقایسه قیمتها همچنین نشان میدهد لپتاپهای گیمینگ بیشترین دامنه نوسان را داشتهاند؛ بهطوری که قیمت مدل G۸۱۵LR ایسوس طی این دوره از ۳۲۹میلیون تومان به ۶۴۸میلیون تومان رسید؛ رشدی نزدیک به ۹۷ درصد. در مقابل، محصولات سرفیس با وجود افزایش قیمت، نوسانات محدودتر و تدریجیتری را تجربه کردند.
گیمرها از بازی خارج میشوند
رفتار مشتریان طی سالهای گذشته تغییرات بسیاری داشته است. فعالان بازار میگویند اگر تا چند سال پیش مشتریان برای ارتقای سیستم، خرید مدلهای جدید یا حتی هدیه دادن لپتاپ به بازار مراجعه میکردند، امروز بیشتر مراجعات به خریدهای ناگزیر محدود شده است. بسیاری از خانوادهها تا زمانی که دستگاه فعلیشان از کار نیفتد یا نیاز شغلی و تحصیلی آنها را ناچار نکند، خرید را به تعویق میاندازند.
بررسیهای میدانی نشان میدهد در چنین شرایطی، فروشندگان نیز با مشتریانی روبهرو هستند که بیش از آنکه درباره مشخصات فنی یا امکانات دستگاه سوال کنند، نخستین پرسششان درباره قیمت و شیوه پرداخت است. افزایش استفاده از فروش اقساطی و روشهای اعتباری نیز نتیجه همین تغییر رفتار است. هرچند بخشی از بازار سنتی هنوز نسبت به این شیوهها مقاومت نشان میدهد، اما فشار کاهش قدرت خرید باعث شده حتی فروشندگان محافظهکار نیز ناچار به پذیرش مدلهای جدید فروش شوند.
خرید لپتاپ دیگر شبیه گذشته نیست. مردم دیگر برای ارتقا، برای هدیه، یا برای اینکه «دستگاه بهتری داشته باشند» وارد بازار نمیشوند. خرید فقط وقتی اتفاق میافتد که نیاز فوری باشد؛ آن هم با حساب و کتاب سنگین و اغلب با فشار مالی. خانوادهها یا خرید را عقب میاندازند یا با وثیقه گذاشتن داراییهایشان آن را انجام میدهند. نسل زد و گیمرها بیش از دیگران زیر این فشار قرار گرفتهاند. لپتاپ گیمینگ که امروز بین ۲۰۰ تا ۲۵۰میلیون تومان قیمت خورده، برای بسیاری از خانوادهها به کالایی دور از دسترس تبدیل شده است. سیستمهای گیمینگ هم با قیمت ۱۶۰ تا ۱۷۰میلیون، همان مسیر را طی کردهاند.
مسیر پر و پیچ خم تا ویترین
رکود بازار تنها حاصل کاهش قدرت خرید نیست و بخش عرضه هم مشکلات جدی خود را دارد. تعدادی از فروشندگان بازار، مشکلات زنجیره تامین و واردات را نیز در شکلگیری شرایط فعلی موثر میدانند. به گفته آنها، محدود شدن واردات، دشواریهای تخصیص ارز و افزایش هزینههای تامین کالا، موجب شده بسیاری از شرکتها به جای توسعه فعالیت، تمرکز خود را بر مدیریت موجودی انبار بگذارند.
یکی از واردکنندگان میگوید در ماههای اخیر بسیاری از شرکتها نتوانستهاند مانند گذشته سفارشهای جدید ثبت کنند و ناچار شدهاند کالاهای موجود در انبار را با احتیاط بیشتری عرضه کنند. به گفته او، همین مساله موجب شده بازار در برابر هر نوسان ارزی یا اختلال در واردات، واکنش سریعتری نشان دهد و قیمتها با سرعت بیشتری افزایش پیدا کنند. از سوی دیگر، وابستگی بازار ایران به کالاهای تولیدشده در چین نیز باعث شده جایگزین کردن مسیرهای حملونقل کار سادهای نباشد. به گفته واردکنندگان، مسیر ریلی هنوز از نظر هزینه، سرعت و ظرفیت توان رقابت با حملونقل دریایی را ندارد و بنادر امارات، بهویژه دبی، همچنان مهمترین هاب منطقهای برای تامین تجهیزات دیجیتال محسوب میشوند. در نتیجه، هرگونه اختلال در این زنجیره، بهطور مستقیم بر قیمت و دسترسی بازار داخلی اثر میگذارد.
فاکتوری برای بقا
بخشی از مشکلاتی که بازار را درگیر کرده است، مربوط به کوتاهی چشمانداز میشود. بازاریان حالا توان برنامهریزیهای بلندمدت را ندارند و بخش مهمی از انرژی آنها صرف بقا میشود. در بازاری که قیمتها پیوسته تغییر میکند، فروش یک کالا بهطور ضروری به معنای کسب سود نیست، زیرا جایگزین کردن همان کالا ممکن است چند روز بعد هزینه بسیار بیشتری داشته باشد.
کامران کامیابفر، فعال بازار لپتاپ، میگوید: «گاهی کالایی را امروز میفروشیم، اما اگر بخواهیم فردا همان مدل را دوباره بخریم، باید مبلغ بیشتری پرداخت کنیم. عملا فروش هم میتواند برایمان ضرر باشد.»
در کنار این مساله، هزینههای ثابت نیز فشار مضاعفی بر کسبوکارها وارد کرده است. اجاره واحدهای تجاری، هزینهبرق، مالیات، بیمه و سایر مخارج جاری، به گفته برخی فروشندگان، تقریبا نیمی از درآمد فروشگاهها را به خود اختصاص میدهد. همزمان، درآمد فروشندگان درصدی نیز به دلیل افت معاملات کاهش یافته و برخی از آنها همچنان با حقوق سال گذشته مشغول به کار هستند.
نتیجه این شرایط، کاهش انگیزه برای ادامه فعالیت در بازار است. کامیابفر معتقد است در شرایط فعلی، فعالیتهای واسطهگری و دلالی بازدهی بیشتری نسبت به فروش رسمی کالا دارد.
روایتی بیصدا
فعالان این حوزه برآورد میکنند که اکنون حدود ۳۰ درصد از فروش بازار لپتاپ از طریق بسترهای آنلاین انجام میشود؛ سهمی که در سالهای گذشته بهتدریج افزایش یافته و بخشی از مشتریان را از بازارهای سنتی جدا کرده است.
البته این تغییر برای همه فروشندگان یکسان نبوده است. برخی از شرکتها با راهاندازی فروشگاه اینترنتی، توسعه شبکههای اجتماعی و ارائه خدمات غیرحضوری، توانستهاند بخشی از افت فروش حضوری را جبران کنند. اما گروهی دیگر که همچنان به فروش سنتی متکی هستند، خود را در رقابتی نابرابرمیبینند؛ رقابتی که از یکسو با کاهش تقاضا و از سوی دیگر با افزایش هزینههای اداره فروشگاه همراه شده است.
در کنار فروش آنلاین، کسبوکارهای تازهای نیز در بازار شکل گرفتهاند؛ شرکتهایی که خدمات واردات، ثبتسفارش یا تامین کالا را برای سایر فعالان بازار انجام میدهند. هرچند این خدمات بخشی از مشکلات تامین را کاهش دادهاند، اما هزینه استفاده از آنها نیز به قیمت تمامشده کالا اضافه میشود و فشار بیشتری بر مصرفکننده نهایی وارد میکند.
بازار در حال کوچک شدن است. قصهای تلخ و دردناک که در سکوت و به آرامی گذر زمان در حال رخ دادن است.
افزایشی به ضرر همه
مشکلات بازار لپتاپ به لحظه خرید محدود نمیشود. افزایش هزینه نگهداری و تعمیر نیز به یکی دیگر از دغدغههای کاربران تبدیل شده است.
فعالان این حوزه میگویند نوسانات مکرر برق در ماههای اخیر، آسیب به قطعات الکترونیکی را افزایش داده و مراجعه برای تعمیر یا سرویس دستگاهها نسبت به گذشته بیشتر شده است. در چنین شرایطی، استفاده از محافظ برق و سرویس دورهای سیستم دیگر یک توصیه فنی ساده نیست، بلکه به ضرورتی برای کاهش هزینههای احتمالی تبدیل شده است.
همزمان، هزینه خدمات نیز جهش قابلتوجهی داشته است. به گفته تعمیرکاران، سرویسی که حدود شش ماه پیش با رقمی بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان انجام میشد، امروز بین 2 تا 2میلیون و ۵۰۰ هزار تومان هزینه دارد. این افزایش، علاوه بر قیمت قطعات، ناشی از رشد دستمزدها، هزینههای جانبی و دشوارتر شدن تامین برخی تجهیزات است.
شرکتها در حال کوچک شدن
پیامدهای رکود بازار تنها به کاهش فروش محدود نشده و به بازار کار نیز سرایت کرده است. بسیاری از شرکتهایی که در سالهای گذشته با اتکا به رونق بازار فعالیت خود را توسعه داده بودند، امروز ناچار به کوچک کردن ساختار سازمانی خود شدهاند.
کامیابفر، از شرکت شناخته شدهای نام میبرد که تا همین اواخر حدود ۱۵۰ نیروی متخصص در اختیار داشت، اما اکنون تنها پنج نفر از آن مجموعه باقی ماندهاند. اگرچه این نمونه را نمیتوان به کل بازار تعمیم داد، اما از نگاه فعالان صنف، نشانهای از فشاری است که بر شرکتهای حوزه فناوری وارد شده است.
همزمان، درآمد فروشندگان درصدی نیز بهشدت کاهش یافته است. افت معاملات باعث شده بسیاری از آنها با درآمدی کمتر از سال گذشته به فعالیت ادامه دهند و حتی برخی فروشگاهها هنوز موفق به افزایش حقوق کارکنان خود نشدهاند.
