۲۰ سال قانون‌گذاری بدون یک قرارداد اجرایی
مبلغ خرید تضمینی فعلی برق، نرخ جذابی برای سرمایه‌گذاران بخش خصوصی نیست
مجتبی انتظاری سیاست خرید تضمینی برق از منابع انرژی‌های تجدیدپذیر (Feed In Tariff)، راهکار شناخته شده و آزموده‌ای در سطح جهان برای رشد انرژی‌های تجدیدپذیر است.
کشورهای پیشرو در رشد انرژی‌های تجدیدپذیر از جمله انرژی خورشیدی، به خوبی از این سیاست بهره برده و با تعیین قیمت خرید تضمینی برق در چارچوب کارشناسی شده و همگام و متناسب با قیمت فروش برق به مشترکان از سایر منابع انرژی‌های تجدیدپذیر، زمینه را برای رشد منطقی و تحت کنترل انرژی خورشیدی فراهم آورده‌اند.
آلمان از جمله کشورهایی است که با تهیه برنامه جامع و مدون بلندمدت و نظارت دقیق بر اجرا و بهره‌گیری از بازخورد هر فاز، توانسته است به صورت مطلوبی، انرژی‌های تجدیدپذیر را در کشور خود توسعه دهد.
نمودار شماره یک، روند رشد و جهش رشد توسعه انرژی خورشیدی درآلمان را پس از افزایش قیمت خرید تضمینی برق به خوبی نمایان می‌سازد.
بر اساس سند چشم‌انداز ۲۰ ساله کشور، قانون پنج‌ساله پنجم توسعه و سیاست‌های کلی اصل ۴۴، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در برنامه‌ریزی بلندمدت کشور پیش‌بینی شده است. در همین راستا، قیمت خرید تضمینی برق از انرژی‌های تجدیدپذیر موضوعی است که سال‌ها است مورد بحث و چالش همیشگی فعالان در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر بوده و هست.
طبق بند «ب» ماده ۱۳۳ قانون پنج‌ساله پنجم توسعه کشور به شرکت توانیر و شرکت‌های وابسته و تابعه وزارت نیرو اجازه داده شده است نسبت به انعقاد قراردادهای بلندمدت خرید تضمینی برق تولیدی از منابع انرژی‌های نو و انرژی‌های پاک با اولویت خرید از بخش‌های خصوصی و تعاونی اقدام کنند. قیمت خرید برق این نیروگاه‌ها علاوه‌بر هزینه‌های تبدیل انرژی در بازار رقابتی شبکه سراسری بازار برق، با لحاظ متوسط سالانه ارزش وارداتی یا صادراتی سوخت مصرف نشده، بازدهی، عدم انتشار آلاینده‌ها و سایر موارد با استناد به دستورالعمل اجرایی این بند مصوبه شورای اقتصاد در سال ۱۳۹۱ تعیین می‌شود.
هر ساله وزارت نیرو، مصوبه‌ای مبتنی بر قیمت برق تضمینی خورشیدی را ابلاغ می‌کند که مورد انتقاد کارشناسان و صاحب‌نظران در این حوزه قرار می‌گیرد.
بر اساس آخرین مصوبه، وزیر نیرو در اجرای مفاد این دستورالعمل، پایه نرخ خرید برق از نیروگاه‌های تجدیدپذیر در سال ۱۳۹۲ را معادل ۴۴۴۲ ریال به ازای هر کیلووات ساعت، ابلاغ کرده است.
قیمت خرید تضمینی برق خورشیدی
در حالت معمول، برای تعیین قیمت بهینه تضمینی برق، برای تولیدکنندگان خصوصی باید پارامترهای متعددی از جمله سرمایه‌گذاری ثابت، هزینه نصب و راه‌اندازی و هزینه نگهداری- تعمیرات را در نظر گرفت. در این حالت با توجه به عمر مفید پنل‌های خورشیدی و در نظر گرفتن سایر پارامترهای تجاری نظیر ریسک پروژه می‌توان قیمت خرید تضمینی جذاب برق خورشیدی را تعیین کرد.
در این نوشتار، قیمت خرید تضمینی برق؛ با توجه به ارزش سوخت مصرفی در نیروگاه‌های گازی فعلی کشور و سایر پارامترهای ذکر شده در دستورالعمل اجرایی بند ب ماده ۱۳۳ قانون پنج ساله پنجم کشور، پیشنهاد شده است. مطابق ماده ۳ دستورالعمل مذکور، نرخ پایه قرارداد خرید برق از نیروگاه‌ها به ازای هر کیلووات ساعت برق تولیدی آنها در ابتدای هر سال شمسی، توسط وزارت نیرو برابر است با:
ارزش سوخت صرفه‌جویی شده به ازای هر کیلووات ساعت+ صرفه‌جویی ناشی از عدم انتشار آلاینده به ازای هر کیلووات ساعت+ متوسط قیمت تبدیل انرژی در بازار برق.
در ادامه سعی شده است تا بر اساس همین الگوریتم، قیمت ابلاغ شده مورد بررسی و تحلیل مجدد، قرارگیرد.
به این منظور سه سناریو (بدبینانه، محتاطانه و واقع‌بینانه) برای تعیین قیمت تضمینی برق خورشیدی در نظر گرفته شده است، ولی در این نوشتار صرفا به روش محاسبه هر کدام از موارد در سناریو واقع بینانه بسنده می‌شود.
۱- ارزش سوخت صرفه‌جویی شده به ازای هر کیلووات ساعت:مطابق تبصره ۲ ماده ۳ دستورالعمل، ارزش سوخت صرفه‌جویی شده بر اساس رابطه زیر محاسبه می‌شود:]
که در آن قیمت سوخت صرفه‌جویی شده برابر با متوسط وزنی قیمت فوب (FOB) سوخت مصرفی نیروگاه‌های کشور در سال قبل خواهد بود. با توجه به آخرین اطلاعات سال گذشته، متوسط قیمت فوب(FOB) به ازای هر مترمکعب گاز طبیعی، مقدار ۴۰ تا ۴۵ سنت به نقل از مدیر شرکت ملی گاز بوده است.
از طرفی، مطابق ابلاغیه نرخ پایه تبدیل انرژی در سال ۹۲، از طرف معاون وزیر نیرو در امور برق و انرژی و منتشره دفتر خصوصی‌سازی صنعت برق؛ نسبت ارزش حرارتی یک کیلووات ساعت برق به ارزش حرارتی یک مترمکعب گاز، برابر ۲۵/۰ است. در این اطلاعیه تاکید شده است که این عدد با فرض بازده الکتریکی ۴۲ درصد نیروگاه‌ها، محاسبه شده است. (این به آن معنا است که برای تولید هر کیلووات ساعت برق، ۲۵/۰مترمکعب گاز طبیعی مصرف می‌شود.)
از طرفی با توجه به صفحات ۱۵۳ و ۱۵۷ ترازنامه انرژی سال ۹۰ کشور، جدول شماره یک حاصل می‌شود.
در این جدول نیروگاه‌هایی ذکر شده‌اند که به میزان بیش از ۹۵ درصد از گاز طبیعی استفاده کرده‌اند. همان‌طور که مشاهده می‌شود متوسط گاز مصرفی برای تولید هر کیلووات ساعت برق در نیروگاه‌های وابسته به وزارت نیرو، برابر ۵/۰ مترمکعب است.
بنابراین، ارزش سوخت صرفه‌جویی شده با توجه به رابطه مذکور در سناریو واقع‌بینانه، چنین خواهد بود:
با این احتساب، حداقل ارزش سوخت صرفه‌جویی در این حالت(گاز طبیعی) برابر ۵/۲۲ سنت خواهد بود.
۲- صرفه‌جویی ناشی از عدم انتشار آلاینده به ازای هر کیلووات ساعت
همان‌طور که ترازنامه انرژی سال ۹۰ در ص ۲۷۸ آمده است، بر اساس مطالعه‌ای در سال ۱۳۸۴ با عنوان «انجام مطالعات تعیین هزینه‌های اجتماعی NOx، SO۲ و CO۲ در بخش انرژی کشور(نیروگاه‌ها)» توسط دفتر استانداردهای فنی، مهندسی، اجتماعی و زیست‌محیطی برق و انرژی وزارت نیرو صورت پذیرفته است؛ هزینه اجتماعی مستقیم و غیرمستقیم NOx، SO۲ و CO۲ به ازای هر کیلووات ساعت برق تولیدی در نیروگاه‌های بخاری کشور حدود ۷۲۰ تا ۱۳۶۰ریال، نیروگاه‌های گازی ۷۴۰ تا ۱۳۸۰ ریال و نیروگاه‌های سیکل ترکیبی ۵۹۰ تا ۱۲۳۰ ریال برآورد شده است.
در صورتی که در سناریو واقع بینانه، این هزینه را معادل ۱۳۸۰ریال به ازای تولید هر کیلووات ساعت برق در نیروگاه‌های گازی در سال ۱۳۸۴ نظر بگیریم و با احتساب نرخ ۲۰ درصدی تورم و ارزش زمانی پول، این میزان در سال ۱۳۹۲ به مقدار ۵۹۳۳ ریال است.
۱۳۸۰× ۸ (۱+۰.۲)= ۵۹۳۳ ریال
این مبلغ بر اساس نرخ تسعیر ارز مبادله ای(۲۴۸۰ تومان)، معادل ۲۳.۹ سنت است.
۳- قیمت تبدیل انرژی در بازار برق
مطابق اطلاعیه نرخ پایه تبدیل انرژی در سال ۹۲، ابلاغی معاون وزیر نیرو در امور برق و انرژی و منتشره دفتر خصوصی سازی صنعت برق، متوسط نرخ پایه تبدیل انرژی برای عقد قرارداد تبدیل انرژی در سال ۱۳۹۲، با احتساب بازده الکتریکی نیروگاهی ۴۲ درصد، معادل حداقل ۷۱۵ ریال در نظر گرفته شده است. ضمنا مطابق ترازنامه انرژی سال ۹۰ کشور، متوسط بازده نیروگاه‌های گازی کشور، برابر ۵/۲۹ درصد اعلام شده است. بنابراین این عدد می‌تواند عددی بالاتر از این مقدار باشد.
این مبلغ بر اساس نرخ تسعیر ارز مبادله‌ای (۲۴۸۰ تومان)، معادل ۹/۲ سنت است.
ضمنا ذکر این نکته ضروری است که متوسط نرخ پایه تبدیل انرژی برای عقد قرارداد تبدیل انرژی در سال ۱۳۹۱ برابر ۳۷۳ ریال در نظر گرفته شده و همین عدد برای سال ۱۳۹۲ به مقدار ۷۱۵ ریال برآورد شده است. قاعدتا افزایش ۲ برابری این هزینه‌ها با توجه به هزینه‌های تولید سال جدید و با اعمال تورم صورت پذیرفته است که در جای خود قابل تامل است. به همین استناد اگر هزینه‌های رفع آلایندگی را با همین نسبت افزایش سالانه قیمت‌ها در نظر بگیریم، قطعا هزینه‌های بسیار بالاتری را شاهد خواهیم بود.
کلام آخر
افزایش نرخ خرید تضمینی برق از نیروگاه‌های انرژی تجدیدپذیر از ۱۸۶۰ ریال به ازای هر کیلووات ساعت در سال ۹۱ به ۴۴۴۲ ریال در سال ۹۲ اقدام بسیار مثبت و قابل تقدیر وزارت نیرو در جهت رشد انرژی‌های تجدیدپذیر است، اما با توجه به هزینه‌های فعلی نمی‌تواند تاثیر سازنده و پیش‌بینی شده خود را در این صنعت
به جای گذارد. با این شرایط، بدیهی است مبلغ خرید تضمینی فعلی، نرخ جذابی برای سرمایه‌گذاران بخش خصوصی نبوده و در صورتی که رشد انرژی‌های پاک و تجدیدپذیر، جزو برنامه‌های بلندمدت قانون‌گذار و وزارت نیرو باشد، باید در رویه فعلی، تغییرات جدی و واقعی ایجاد کند. این تغییرات بنیادین باید در دو بخش قانون‌گذاری و اجرا به‌صورت همگام و متوازن باشد و منابع تامین مالی آن با احتساب قیمت خرید تضمینی جذاب و بهینه در قانون بودجه سالانه کشور لحاظ شود.
* واحد مطالعات راهبردی انرژی- بخش انرژی و تاسیسات گروه صنایع گیتی پسند
