آلودگی هوا و پیشنهاد نحوه مدیریت آن
محمد طالب حیدری* در زنجیره نیازهای حیاتی انسان اولین رتبه از آن هوا است و پس از هوا، آب قرار میگیرد و پس از آب و هوا سایر نیازهای حیاتی مانند انواع غذاها قرار میگیرند؛ تحمل انسان در برابر نبود هوا بیشتر از چند دقیقه نیست. در بسیاری از نواحی کشور ما دغدغه تامین آب سالم دارای تاریخی بس طولانی است و همین نیاز از نظر تاریخی سبب شکلگیری و تکامل روشهای بسیار حساب شده مدیریت پایدار آب شده بود مانند شبکه قنوات و کاریزها و آب انبارها و سامانههای مهندسی سدها و آبیاری، اما دغدغه هوای پاک دغدغهای جدید برای مردم ایران است وجود هوای پاک پیش فرض مردم در کشور ما بوده است و ما هیچوقت نگران کمبود هوای پاک نبودهایم اما چه اتفاقی افتاده است که امروزه تامین هوای پاک به سیاهه نیازهای ما افزوده شده است.
محمد طالب حیدری* در زنجیره نیازهای حیاتی انسان اولین رتبه از آن هوا است و پس از هوا، آب قرار میگیرد و پس از آب و هوا سایر نیازهای حیاتی مانند انواع غذاها قرار میگیرند؛ تحمل انسان در برابر نبود هوا بیشتر از چند دقیقه نیست. در بسیاری از نواحی کشور ما دغدغه تامین آب سالم دارای تاریخی بس طولانی است و همین نیاز از نظر تاریخی سبب شکلگیری و تکامل روشهای بسیار حساب شده مدیریت پایدار آب شده بود مانند شبکه قنوات و کاریزها و آب انبارها و سامانههای مهندسی سدها و آبیاری، اما دغدغه هوای پاک دغدغهای جدید برای مردم ایران است وجود هوای پاک پیش فرض مردم در کشور ما بوده است و ما هیچوقت نگران کمبود هوای پاک نبودهایم اما چه اتفاقی افتاده است که امروزه تامین هوای پاک به سیاهه نیازهای ما افزوده شده است.
اولین پاسخ به این سوال افزایش منابع آلودهکننده و آلایندههای جوی پس از تاسیس کارخانههای صنعتی است اما چرا مشکل ما بسیار حادتر از نقاط صنعتیتر جهان است. آیا آنها دارای انضباط مدیریتی ویژهای در بحث کاهش آلودگی هوا هستند یا عوامل دیگری نیز وجود دارند باید گفت که پاسخ به هر دو سوال مثبت است هم در بحث پایش و کاهش آلودگی روشهای سختگیرانهتری وجود دارد و هم در بسیاری از نقاط دنیا استعداد هوا برای تراکم و تجمع آلودگی کمتر از منطقهای است که کشور ما در آن قرار دارد، جنبه اول این بحث برای بسیاری از ما تقریبا واضح است و بخش مهمی از ماموریت سازمان حفاظت از محیطزیست اجرای روشهای پایشی برای کاهش آلودگی محیطزیستی و از جمله آلودگی هوا است اما شاید بسیاری از مردم و همچنین مسوولان به جنبه دوم بحث کمتر توجه کرده باشند.
چرا کیفیت هوا در کشور ما آسیب پذیرتر است
پاسخ این سوال را باید در هندسه گردش زمین به دور خورشید و به تبع آن گردش عمومی جو زمین و موقعیت جغرافیایی کشور ما جستوجو کرد، بهطور خلاصه جو زمین در حد فاصل استوا تا حدود ۱۵ درجه شمالی و جنوبی که به منطقه حاره استوایی شهرت دارد بیشتر حالت ناپایدار داشته و میل به صعود و ایجاد ابر و بارندگی دارد البته این میل در اطراف استوا نیرومندتر است. اما هوا در کمربندهای بین ۲۰ تا ۴۰ درجه در شمال و جنوب یا جنب حاره عمدتا پایدار بوده و میل به سکون و آرامش داشته و تشکیل ابر و بارندگی نسبت به سایر نواحی جهان کمتر است؛ بنابراین کشور ما در منطقهای از جهان قرار دارد که هوا کمتر متلاطم بوده و وزش باد و میزان بارندگی نسبت به میانگین جهانی بسیار کمتر است و فقدان یا کمبود وزش باد و تلاطم جوی به منزله عدم تهویه و جابهجایی هوا بوده بنابراین در شرایط عادی آلایندههای جوی به تدریج روی هم در داخل هوای ساکن امکان پخش نیافته و انباشت میشوند و طبیعتا پس از مدتی تعداد ذرات جامد معلق در هوا در واحد حجم از میزان قابل تحمل آن بیشتر میشود و چون اغلب منابع آلودهکننده در مراکز جمعیتی قرار دارند، لذا هوای این مراکز بهصورت
جزیرهای آلوده
میشوند.
وزش باد و تلاطم جوی تنها عامل کلان پخش این آلودگیها در عمق و گستره جو زمین است، اما همانطور که اشاره شد در کشور ما وزش باد پدیدهای مداوم و پیوسته نیست و لذا گاهی دهها روز هوا بدون وزش باد قابل ملاحظهای در رکود و سکون باقی میماند و لذا استعدادآلوده شدن هوا در موقعیت جغرافیایی ما بیشتر از میانگین جهانی است. عامل مهم دیگری که بهطور طبیعی هوای منطقه ما را مستعد آلودگی بیشتر کرده است وجود بیابانها و کویرهای بزرگ جهان در این کمربند است که موجب ورود گردوخاک و غبار به داخل جو منطقه میشوند و کمربند غبارخیز جهان بر کمربند جنب حاره منطبق
است.
مدیریت طمع ورزانه آب در خاورمیانه
و توفانهای گردوخاک عراقی
به این زمینه مساعد استعداد که ذکر شد فاجعه تخریب زیست بوم نواحی مرکزی عراق در ۱۵- ۱۰ سال اخیر بهویژه در حوضه فرات را باید اضافه کرد که به چشمههای فورانی و بسیار فعال ایجاد حجم وسیعی از غبار برای کشور ما تبدیل شده است و فصل بروز شدید آن در حساسترین فصل سال، یعنی بهار است و مشکلات بسیار زیادی برای ساکنان غرب و جنوبغرب و حتی مرکز کشور ایجاد کرده است و براساس بررسیهای بهعمل آمده علت اصلی آن مهار آب فرات و به ویژه مهار طغیانهای سیلابی فرات توسط کشورهای ترکیه، سوریه و عراق است که عملا سهمیه آب برکههای وسیع اطراف فرات قطع شده و هزاران کیلومترمربع از زمینهای مرطوب و باتلاقی این حوضه به زمینهای خشک و بایر تبدیل شدهاند زمینهایی که از رسوبات بسیار عمیق اما سبک مردابی برجای ماندهاند و با اندک تلاطم جوی فوران کرده و در طول صدها کیلومتر به ارتفاع دو تا چهار هزار متر به هوا برخاسته و سپس بر بال بادهای غربی - شرقی و موسمی فصل بهار از روی عراق به صفحات غرب کشور ما منتقل شده و آرام آرام روی این نواحی نشست میکنند و کیفیت هوا را برای تمام جانداران و نباتات غیرقابل تحمل میسازند فرآیندی که حتی زنبور
عسل هم از ادامه کار و فعالیت چند میلیون ساله خود باز
میماند.
مدیریت آلودگی هوا طبیعتا به تبیین رهیافتهای بلندمدت و میانمدت و کوتاهمدت نیازمند است. در بلندمدت باید کاهش منابع آلاینده و ایجاد هماهنگی بیشتر منطقهای در مدیریت آب مدنظر قرار گیرد. در میانمدت با ایجاد فرهنگ سازی مشارکت عموم برای بسط رفتارهای اجتماعی منطبق با الگوهای سالم زیست - محیطی ترویج شود و از گسترش شهرها و صنایع آلاینده در مناطق محصور در داخل درهها یا کمتر بادخیز خودداری شود و در کوتاهمدت علاوهبر درخواست مشارکت عموم مردم ترجیحا بهصورت داوطلبانه جهت کاهش استفاده از خودروهای شخصی با استفاده مدیریتی از اطلاعات پیشبینی هواشناختی پدیده وارونگی در یک چشمانداز پانزده روزه و اتخاذ تصمیمات بهنگام قبل از رسیدن به بحران میتوان استفاده موثر
کرد.
*مدیر هواشناسی استان کردستان taleb.haydari@gmail.com
ارسال نظر