زنبیل و کاغذدیواری

محمدحسین رحمتی* این ستون مثال‌هایی ساده‌ از کاربرد آموزه‌های اقتصاد در زندگی روزمره است و نشان می‌دهد که در هر رویدادی استفاده از مفاهیم اقتصادی به فهم بهتر مساله کمک می‌کند. بچه که بودیم هر خانواده‌ای یک زنبیل داشت. خانم‌ها در خانواده معمولا با زنبیل به خرید می‌رفتند و نان، سبزی، شیر و میوه را که می‌خریدند، درون زنبیل جاسازی می‌کردند و به کمک آن، همه وسائل را به خانه می‌آوردند. اما کم‌کم مصرف زنبیل در اکثر مناطق شهری کاهش چشمگیری پیدا کرد. دلایل مختلفی در کاهش مصرف زنبیل دخیل بوده‌اند. به عنوان مثال شکل خرید تغییر کرده است. مثلا اکثرا با ماشین به خرید می‌روند و اکثر مواد مورد نیاز را از یک یا دو مغازه به جای پیاده‌روی در کل بازار می‌توانند تهیه کنند. اما بخش عمده‌ای از کاهش مصرف زنبیل به نوع کالای آن وابسته است. زنبیل مخصوصا برای خانم‌ها کمی سنگین و زمخت و بددست است. الان معمولا خانوارها از کیف خرید، پلاستیک معمولی یک‌بار مصرف یا سبد چرخ‌دار برای حمل و نقل کالای خریداری شده، استفاده می‌کنند. به عبارت دیگر زنبیل یک کالای پست است که با افزایش درآمد ایرانیان مصرف آن کاهش چشمگیری داشته است. دلیل دیگر نیز ارزان شدن کالاهای جانشین است. در ۳۰ سال قبل تولید و استفاده کالاهای یکبار مصرف مانند پلاستیک دستی گران بود. بنابراین کالای جانشین زنبیل چندان کاربردی نداشت. دلیل دیگر از بین رفتن زنبیل کاهش هزینه تولید پلاستیک است. یک نمونه دیگر کاغذ دیواری است. در اوایل انقلاب اکثر خانه‌های متوسط پایتخت به جای رنگ روغن یا رنگ معمولی از کاغذ دیواری استفاده می‌کردند. مشابه زنبیل هم کاغذ دیواری کالای پستی است که با افزایش درآمد خانوار مصرف آن کاهش یافته است. به صورت مشابه نسبت قیمتی کالاهای جایگزین مانند رنگ روغن و رنگ معمولی نیز کاهش یافته است. یکی از مسائل سخت در اقتصادسنجی آن است که بتوان اثر کاهش قیمت کالای جایگزین و خاصیت پستی یک کالا را از همدیگر تمیز داد. چرا که این دو اثر معمولا همزمان رخ می‌دهد. با افزایش درآمد جامعه، معمولا تکنولوژی‌های جدید نیز کشف می‌شوند که قیمت نسبی کالاهای جایگزین را کاهش می‌دهند. * محقق در دانشگاه ایلینوی Mh.rahmati@gmail.com