ابزار مشتقه[۱]*

منبع: Iranrisk.com
ابزار مشتقه (یا به‌صورت ساده مشتقه) یک ابزار مالی است که ارزش آن از ارزش سایر ابزارها یا متغیرهای مالی مشتق می‌شود؛ برای مثال اختیار معامله سهم[۲] یک ابزار مشتقه است؛ زیرا ارزش آن از ارزش یک سهم مشتق می‌شود. یک قرارداد تاخت نرخ بهره[۳] یک مشتقه است؛ زیرا ارزش آن از یک یا چند شاخص نرخ‌ بهره مشتق می‌شود. ارزش این اوراق مشتقه از ارزش یک ابزار دیگر که دارایی پایه[۴] نامیده می‌شود، مشتق می‌شود. یکی دیگر از روش‌های ایجاد تمایز میان اوراق مشتقه، تقسیم آن‌ها به دو گروه اوراق مشتقه وانیلی و نامتعارف[۹] است.

اگرچه ممکن است از اصطلاح ابزارهای اولیه[۵] صحبت شود، اما اصطلاح ابزارهای نقدی[۶] رایج‌تر است. ابزار نقدی، ابزاری است که ارزش آن به‌صورت مستقیم از طریق بازار تعیین می‌شود. از ابزارهای نقدی می‌توان به سهام، کالاها، ارزها و اوراق قرضه اشاره کرد. تمایز میان اوراق نقد و اوراق مشتقه دقیقا مشخص نیست؛ اما این تمایز غیرمعمول مفید است. ابزارهای مشتقه از طرق مختلفی دسته‌بندی می‌شوند. یک روش این‌ است که آن‌ها را به صورت ابزارهای خطی و غیرخطی[۷] دسته‌بندی کرده و بر این اساس بین آن‌ها تفاوت قائل شویم. ابزارهای خطی دارای نمودار عایدی[۸] هستند که معمولا خطی یا تقریبا خطی است، درحالی‌که نمودار عایدی گروه دوم غیرخطی است. این غیرخطی بودن غالبا به‌ این دلیل است که ابزار مشتقه یک اختیار است و یا در ساختار آن یک اختیار وجود دارد. یکی دیگر از روش‌های ایجاد تمایز میان اوراق مشتقه، تقسیم آن‌ها به دو گروه اوراق مشتقه وانیلی و نامتعارف[۹] است. گروه نخست ساده‌تر و شایع‌ترند اما نوع دوم پیچیده‌تر و تخصصی‌تر هستند. برای تفاوت قائل شدن میان نوع اول و دوم قانون روشنی وجود ندارد و این تمایز بیشتر براساس سلیقه است.
جدول شماره ۱ فهرست برخی از اوراق مشتقه استاندارد را ارائه می‌کند و همچنین نشان می‌دهد هر یک از آن‌ها در چه گروهی قرار می‌گیرند:

در جدول فوق، مشتقات استاندارد ذکر شده‌اند. این ابزارها به دو صورت خطی-غیرخطی و وانیلی- نامتعارف دسته‌بندی شده‌اند. البته استفاده از معیار وانیلی- نامتعارف تاحدی متغیر است، زیرا از نظر برخی متخصصین ممکن است که برخی اختیارات معامله نامتعارف به صورت وانیلی دسته‌بندی شوند. یک مثال روشن اختیارات معامله سبد[۲۹] است. در این رنگین‌کمان، بیشتر اختیارات در دسته نامتعارف دسته‌بندی می‌شوند، اما ممکن است اختیارات معامله اسپرید [۳۰] به‌صورت وانیلی در نظر گرفته شوند.
* ابزارهای مالی که ارزش آن مشتق از ارزش یک کالا، انرژی یا سایر ابزارهای مالی می‌باشد.