اندازه‌گیری چیزی که ارزش داشته باشدارزیابی رفاه و فقر در کشورهای گوناگون

منبع: اکونومیست

مترجم: حسن افروزی

انسان تنها با GDP زندگی نمی‌کند. یک گزارش جدید آمارشناسان را بر آن می‌دارد تا چیزی را که بر زندگی مردم تاثیر می‌گذارد را دریابند. آمریکایی‌ها چقدر در رفاه‌اند؟ فرانسوی‌ها چطور؟ هندی‌ها؟ مردم غنا؟ جواب ساده‌ای که هر اقتصاددانی به این سوال خواهد داد بر اساس GDP (تولید ناخالص داخلی) و تولید سرانه‌ این کشور‌ها خواهد بود و برای راحتی شما او همه‌ ارقام را تبدیل به دلار خواهد کرد، حال یا بر اساس نرخ ارز یا بهتر از آن براساس نرخ برابری قدرت خرید که ارزانی مثلا اصلاح موی سر یا قیمت حمل و نقل با تاکسی در کشورهای فقیر جهان نیز در آن لحاظ می‌شود.

این مقایسه‌ها شما را از سطح استاندارد زندگی در این کشور‌ها آگاه خواهد ساخت: آمریکایی‌ها و فرانسوی‌ها به طور متوسط زندگی بهتری نسبت به هندی‌ها و غنایی‌ها دارند، ولی شما ممکن است شک کنید، همانطور که اقتصاددان نیز باید بداند که این تمامی حقیقت نیست. تولید سرانه‌ آمریکا بیشتر از تولید سرانه‌ فرانسه است، ولی فرانسوی‌ها نسبت به آمریکایی‌ها تعداد ساعات کمتری کار می‌کنند، آیا با این وجود باز هم آنها رفاه کمتری نسبت به آمریکایی‌ها دارند؟ یک هندی می‌تواند بسیار فقیر باشد، ولی به نظر خودش در رفاه باشد و در مقابل یک آمریکایی از وضعیت مالی خوبی برخوردار باشد، ولی احساس رفاه و خوشحالی نکند. GDP تنها به این خاطر به وجود آمد که ارزش کالا‌ها و خدمات تولیدی یک کشور را بسنجد و حتی از عهده‌ این امر نیز به خوبی بر نمی‌آید. اینکه مردم چقدر احساس رفاه می‌کنند به عوامل بسیار زیادی بستگی دارد که GDP فقط قسمت اندکی از آنها را در بر می‌گیرد. عواملی مانند سلامت، یا داشتن شغل توسط GDP سنجیده نمی‌شوند. محیط زیست شناسان، همیشه از اینکه GDP نسبت به، به تاراج رفتن منابع کره زمین، بیشتر از اینکه دیدگاه منفی داشته باشد، دیدگاهی مثبت دارد (از طریق افزایش تولید) شکایت کرده‌اند.

با این حال، اقتصاددانان در سال‌های اخیر به دنبال شاخص‌های دیگری برای اندازه‌گیری رفاه بوده‌اند، حتی «خوشحالی» که زمانی به نظر می‌رسید نمی‌توان آن را به صورت کمی بیان کرد. از میان کسانی که قانع شده‌اند که آمارشناسان دولت باید وارد این حیطه‌ها شوند می‌توان به نیکولا سارکوزی، رییس‌جمهور فرانسه اشاره کرد. در ۱۴ سپتامبر، کمیسیونی که وی سال پیش با ۲۵ دانشمند علوم اجتماعی (که ۵ نفرشان جزو برندگان جایزه‌ نوبل بودند) تشکیل داده بود، یافته‌های خود را در اختیار وی قرار دادند. جوزف استیگلیتز، رییس گروه و یکی از برجستگان آن، اینگونه بیان کرد که بنا به گزارش ۲۹۲ صفحه‌ای این گروه، وقت آن رسیده است که «خرافات GDP» به دست فراموشی سپرده شود. آقای سارکوزی نیز گفت که دفتر ملی آمار فرانسه باید وسعت دید خود را گسترش دهد.

کمیسیون کار‌های خود را به سه قسمت تقسیم کرد. قسمت اول به انتقادهای معمول از GDP به عنوان شاخصی برای اندازه‌گیری رفاه می‌پردازد. اینکه GDP استهلاک کالاهای سرمایه‌ای را لحاظ نمی‌کند و بدین ترتیب ارزش تولید را بیشتر از ارزش واقعی آن در نظر می‌گیرد. علاوه بر این، ارزش تولید از قیمت بازار به دست می‌آید، ولی هر چیزی که قیمت ندارد. برای مثال می‌توان به خدماتی اشاره کرد که از طریق بازار ارائه نمی‌شوند مانند خدمات تامین اجتماعی دولت، ساختن مسکن توسط صاحب خانه‌ها یا هزینه‌ بزرگ کردن فرزند توسط والدین. گزارش همچنین بحث می‌کند که آمارشناسان دولت باید به جای تولید کل روی درآمد خانوار، مصرف و ثروت متمرکز شوند. تمام این عوامل می‌توانند باعث تغییر نتایج گردند. بنا به‌یافته‌های کمیسیون، تولید سرانه‌ فرانسه در سال ۲۰۰۵، ۷۳درصد تولید سرانه‌ آمریکا بوده است، ولی اگر خدمات دولتی، تولید خانوارها و فرصت فراغت را هم حساب کنیم این عدد به ۸۷درصد می‌رسد.

ارزیابی زندگی خوب

سپس کمیسیون به ارزیابی «کیفیت زندگی» می‌پردازد. برای سال‌های زیادی محققان فکر می‌کردند که افزایش درآمد در طولانی مدت باعث افزایش خشنودی و شادی افراد نمی‌شود. تحقیقات اخیر، نشان می‌دهد که افراد در کشور‌هایی که GDP بیشتری دارند، از کیفیت بیشتری در زندگی شان برخوردارند، چرا که درآمد بیشتر روی همه‌ عوامل دیگر تاثیر می‌گذارد، از خدمات درمانی گرفته تا میزان فساد.

در قسمت سوم، گزارش به بررسی رفاه نسل‌های آینده می‌پردازد. مردم فعلی هر کشوری روزی از دنیا خواهند رفت در حالی که مقداری از منابع تجدیدناپذیر و دیگر منابع را مصرف کرده‌اند. سرمایه‌ انسانی فرزندان ایشان (مهارت و...) به میزان سرمایه‌گذاری امروز در آموزش و تحقیقات بستگی خواهد داشت. فعالیت‌های اقتصادی هنگامی ارزشمند و قابل تحمل‌اند که نسل‌های آینده نیز بتوانند به‌اندازه امروز در آسایش و رفاه زندگی کنند. همانطور که در گزارش آمده است، یافتن شاخصی که بتواند همه‌ این عوامل را لحاظ کند، بسیار جاه‌طلبانه به نظر می‌رسد، چرا که این شاخص نه تنها باید ارزش امروزی کالا‌ها و خدمات، بلکه ارزش آنها را در سال‌های آینده تخمین زند.

برخی از اعضای کمیسیون معتقدند که بحران مالی و رکود حاکی از اهمیت گسترش دامنه‌ برخی از آمارهای رسمی است. به عقیده‌ ایشان بازارهای مالی و سیاستمداران رضایت‌مندی و توجه کمی به GDP دارند. این به نظر منطقی می‌رسد. شاخص‌های بازارهای بورس، بالارفتن قیمت مسکن و تورم کم قطعا نقشی اساسی در بزرگ نمایی رفاه برای مردم داشته‌اند.

گسترش دامنه‌ آمارهای رسمی در جای خود فکر بسیار خوبی است. حتی برخی کشور‌ها شروع کرده‌اند. البته در این راه مسلما لغزش‌هایی نیز وجود دارد. این گزارش اهمیت گسترش دامنه‌ آمارهای رسمی را از این جهت مهم می‌داند که باعث افزایش اعتماد مردم نسبت به آنها می‌گردد. دقیقا باید همین‌طور باشد و چیزی که اهمیت آن را دوچندان می‌کند این است که آمارشناسان و مراکز آماری مستقل از دولت‌اند. ریسک دیگری که وجود دارد این است که گسترش دامنه‌ آمارها می‌تواند باعث سو‌ءاستفاده گروه‌های ذی‌نفع گردد به این ترتیب که آنها می‌توانند بنا به علایق خود شاخص‌هایی را انتخاب کنند که بیشتر برای شان نفع داشته باشد. ولی هنوز برای گفتن این حرف‌ها زود است. در حال حاضر فقط باید به فکر این باشیم که درست ارزیابی کنیم.