مقالات علمی رایگان کمکی به علم می‌کنند؟

پاتریک گیل، نیکولاس مایستره
منبع: VOX
مترجم: نوشین مقدمی
آیا مقالات علمی که دسترسی رایگان به آنها وجود دارد، به صورت مناسب‌تری در جامعه پخش می‌شوند؟ اگر چه بسیاری از افراد چین تفکری دارند، اما این مقاله با ارائه مدارک جدیدی نشان می‌دهد که مراجعات بیشتر به مقالاتی که دسترسی آزاد به آنها وجود دارد، ...

ناشی از کیفیت بالاتر مقالات مذکور می‌باشد و نه سهولت دسترسی. با این وجود مشکل دسترسی به ادبیات علمی در کشورهای در حال توسعه مساله‌ای است که باید به آن اشاره شود.
با ظهور انتشارات الکترونیکی، هزینه انتشار مقالات علمی به شدت کاهش یافته است. در حالی که قیمت مجلات، مخصوصا مجلاتی که فقط با هدف کسب سود چاپ می‌شوند، افزایش ثابتی دارد.
قیمت این مجلات ۳ برابر قیمت مجلاتی است که توسط جوامع علمی منتشر می‌شوند ( Dewatripont ۲۰۰۷و دیگران). در نتیجه کتابخانه‌های علمی تلاش می‌کنند تا هزینه‌هایشان را پوشش دهند و تحقیقات خود را کاملا تامین مالی کنند.
دلایل چنین شرایط دوگانه‌ای را برگستروم (۲۰۰۱) به خوبی توضیح می‌دهد. او می‌گوید: شهرت یک مجله در نتیجه یک بازی «هماهنگی به وجود می‌آید و مانعی قدرتمند در مقابل ورود تازه‌کاران است، در نتیجه قدرت بازار به ناشرانی تعلق می‌گیرد که بی‌رحمانه آن را استثمار کرده‌اند.»
آنچه شرایط را بدتر می‌کند، محدودیت‌های مدیریت حقوق دیجیتالی و وجود مجلات گران‌قیمت است که همواره حضور دارند و می‌توانند انتشار دانش علمی را کند کنند. این وضعیت، سنگ بنای شکل‌گیری جنبش دسترسی آزاد است که به دنبال دسترسی رایگان به مقالات علمی است.
مطالعات زیادی سعی کرده‌اند با استفاده از شواهد تجربی و از طریق مقایسه نرخ مراجعات به مقالاتی که دسترسی آزاد به آنها وجود دارد و مقالات با دسترسی محدود، اثبات کنند دسترسی رایگان، انتشار مقالات علمی را افزایش می‌دهد. متقاعد کننده‌ترین این مقالات، مقاله آیزنباخ (۲۰۰۶) است. او مقالات مجله علمی Proceedings of the National Academy of Sciences را بررسی کرد. این مجله امکانی برای نویسندگان فراهم کرده که می‌توانند با پرداخت حق اجاره‌ای، دسترسی آزاد را خریداری کنند. او اثر مهم و نسبتا بزرگ دسترسی آزاد به مقالات را از طریق مقایسه مقالات چاپ شده در این مجله و کنترل مشاهدات تشخیص داد. همان‌طور که شکل ۱ نشان می‌دهد، در این مجله مقالات با دسترسی آزاد مراجعات بیشتری را نسبت به مقالات با دسترسی محدود دارند. مطالعات متعدد دیگری نیز به نتایج مشابهی رسیده اند و گاهی اثرات شگفت انگیزی را برای دسترسی آزاد نشان داده اند. با این وجود، زمانی که دیویس و دیگران (۲۰۰۸) مقالاتی را به روش تصادفی از مقالات جامعه فیزیولوژی آمریکا انتخاب کرده و دسترسی به آنها را آزاد کردند، مراجعات بیشتری را مشاهده نکردند.

شکل ۱

در این تحقیق ما (۲۰۰۸) منبعی مشابه مطالعه آیزنباخ را مورد بررسی قرار می‌دهیم و از مکانیسمی که رابطه جعلی بین دسترسی آزاد و مطالعات ایجاد می‌کند، پرده برداری می‌کنیم. از آنجا که نویسندگان برای دسترسی آزاد دیگران به مقالاتشان هزینه‌ای پرداخت می‌کنند، باید بر اساس منفعتی که از شهرت احتمالی ناشی از انتشار بیشتر مقالاتشان کسب می‌کنند تصمیم‌گیری کنند. نویسندگانی که کیفیت مقالات آنها بیشتر از سایرین است، از انتشار بیشتر مقالاتشان منافع بیشتری را کسب خواهند کرد و بنابراین علاقه بیشتری به انتخاب گزینه دسترسی آزاد دارند. با بررسی تجربی به این نتیجه رسیدیم که مقالاتی از سایت ۱۰۰۰biology (در این وب سایت متخصصان مقالات تازه منتشر شده در زمینه بیولوژی را ارزیابی می‌کنند) که درجه ارزیابی خوبی دریافت کرده بودند، تمایل بیشتری به قرار گرفتن در وضعیت دسترسی آزاد داشتند. به علاوه، زمانی که از دسترسی آزاد استفاده شد، اثر آن کوچک بود و و یا چندان مهم نبود.
بحث در مورد دسترسی آزاد و مراجعات مساله ثابتی نیست و پیوسته در حال تغییر است. از آنجا که دسترسی آزاد ممکن است بر اساس هزینه و ضریب تاثیر مجلات اثرات ناهمگنی داشته باشد، نتیجه‌گیری کلی بر اساس مطالعات موجود (که بر اساس تعداد معدودی از مقالات شکل گرفته اند یا به عمد به مقالات اشاره نمی‌کنند) گمراه کننده است. شواهد فعلی نشان می‌دهند که اثرات دسترسی آزاد بر مراجعات در کشورهای توسعه یافته یا اندک است و یا اصلا وجود ندارد. با این حال در کشورهای در حال توسعه مشکل دسترسی به ادبیات علمی وجود دارد. در مطالعه (Gaule ۲۰۰۲) با ثابت نگه داشتن کیفیت و زمینه تحقیق متوجه می‌شویم که لیست منابع در مطالعات دانشمندان هندی بسیار کوتاه است، تعداد کمی از منابع موجود در مجلات گران قیمت در این لیست‌ها وجود دارند و نسبت به مطالعات دانشمندان سوئیسی به مقدار بیشتری از منابع با دسترسی آزاد استفاده می‌کنند. این مطالعه تاکیدی است بر شواهد آماری که بر مشکلات دانشمندان هندی در دسترسی به ادبیات علمی دلالت دارند.
هدف حامیان دسترسی آزاد برای وجود دسترسی رایگان تمام افراد به همه انتشارات علمی از روزی که منتشر می‌شوند، قابل احترام است. اما آنچه در کوتاه‌مدت مهم‌تر است، ایجاد دسترسی رایگان کشورهای در حال توسعه به نشریات علمی است؛ زیرا که مشکل اصلی در واقع همین نکته است.
برای دستیابی به این هدف چندین برنامه توسط ناشران طراحی شده اما ناکارآمد بوده اند و کشورهای با درآمد متوسط که در زمینه علوم فعال‌ترین اعضا هستند را در نظر نگرفته اند. به لطف وجود نرم افزار‌های جدید امکان دسترسی اتوماتیک کاربران در کشورهای در حال توسعه به وجود آمده است. چنین امکاناتی باید توسط ناشران بزرگی که به دنبال کسب سود نیستند، مورد استفاده قرار گیرد.