بازماندگی کودکان از تحصیل؛ علت و معلول نزاع‌های جهانی

پرستو فخاریان*
۶۱ میلیون کودک در جهان، از نعمت آموزش بی‌بهره‌اند

اشاره:
«برابری یعنی همه کودکان این شانس را داشته باشند تا زنده بمانند، رشد کنند و از تمامی پتانسیل‌هایشان به نحو احسن بهره ببرند؛ بدون تبعیض یا جانبداری و پیش‌داوری.» این یکی از شعارهای یونیسف است؛ نهادی که می‌کوشد در جهت احقاق حقوق کودکان گام بردارد؛ اما به راستی کودکان چه حقوقی دارند؟ آیا تمام کودکان دنیا از حقوق خود بهره‌مند می‌شوند یا به انحای مختلف از دستیابی به آنها باز می‌مانند؟ یکی از این حقوق، حق تحصیل است. در قانون اساسی بسیاری از کشورها این اصل تصریح شده است که تحصیل رایگان حق تمام شهروندان یک کشور است؛ ولی آیا این مهم تحقق می‌یابد؟ طبق آخرین اطلاعات موسسه آمار یونسکو در سال۲۰۱۰، حدود ۶۱ میلیون کودک از حق تحصیل محروم بوده‌اند که نزدیک به نیمی از آنها در آفریقا زندگی می‌کنند.
کودکان بازمانده از تحصیل، کودکانی هستند که در سن مدرسه قرار دارند، اما به هر دلیلی در مدارس ابتدایی و راهنمایی ثبت‌نام نمی‌کنند. طبق گزارش دیده‌بان جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۱، آمار جهانی بازماندگی از تحصیل کاهش چشمگیری نداشته و حتی موجب خدشه‌دار کردن اهداف و تلاش‌های گسترده برای دستیابی به توسعه شده است. از هر ۱۰۰ کودکی که از رفتن به مدرسه باز می‌ماند، ۴۷ نفر آنها هرگز به مدرسه وارد نشده‌اند، ۲۷ نفر دیگر دیرتر مدرسه را آغاز و ۲۶ نفر باقیمانده ترک تحصیل می‌کنند. از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۸ روند کاهش تعداد کودکان بازمانده از تحصیل بسیار آرام بوده و براساس آمار یونسکو در سال ۲۰۰۸ به ۶۷ میلیون نفر رسیده است. البته طی یک گزارش دیگر از موسسه آمار این سازمان که در سال ۲۰۱۱ منتشر شد، تعداد کودکان بازمانده از تحصیل ۶۱ میلیون نفر تخمین زده شده است که این تفاوت در آمارها ناشی از اصلاح برآوردی است که در بخش جمعیت سازمان ملل صورت گرفت؛ بر این اساس تعداد کودکانی که به سن مدرسه رسیده بودند، جابه‌جا شد و متعاقبا آمار بازماندن از تحصیل نیز تغییر یافت. با این حال آخرین شواهد نشان می‌دهد که میزان کودکان بازمانده از تحصیل بین سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ تغییر چندانی نداشته است. درحالی که این آمار، از ۱۰۵ میلیون نفر در سال ۱۹۹۰، به ۶۱ میلیون نفر در سال ۲۰۱۰کاهش یافته است؛ اما اطلاعات موجود حاکی از آن است که کشورهای جنوب صحرای آفریقا افزایش میزان بازماندگی از تحصیل را شاهد بوده‌اند؛ به طوری که تعداد کودکان بازمانده از تحصیل دراین منطقه، از ۲۹ میلیون نفردر سال ۲۰۰۸، به ۳۱ میلیون نفر در سال ۲۰۱۰ رسیده است. این کشورها حالا نیمی از جمعیت کودکان بازمانده از تحصیل را در خود جای داده‌اند که حدود یک چهارم آنها یا هرگز وارد مدرسه نمی‌شوند یا پیش از آنکه دوره ابتدایی را به پایان برسانند، درس را رها می‌کنند.
در مقابل کشورهای غرب و جنوب آسیا با گذشت دو دهه، در این آمار کاهش دو سومی داشته و از ۳۹ میلیون کودک محروم از مدرسه به ۱۳ میلیون نفر رسیده است؛ با این حساب روزنه‌های امیدی را برای توسعه هرچه بیشتر در این زمینه و همچنین بهره‌گیری از فاکتوری به نام «تحصیل» جهت بهبود اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خود گشوده است. همان طور که در نمودار شماره ۱ آمده است پس از کشورهای جنوب صحرای آفریقا، جنوب و غرب آسیا بیشترین محرومان از تحصیل را در خود جای داده‌اند. کمترین تعداد بازماندگان از تحصیل را آسیای مرکزی دارد؛ جایی که تنها ۳۰۰هزار کودک در سال ۲۰۱۰ از رفتن به مدرسه محروم بوده‌اند. (نمودار شماره۱)

سازمان ملل متحد پیش از این هدف‌گذاری خود را بر این مبنا قرار داده بود که تا سال۲۰۱۵ بتواند تضمینی برای تحصیل در مقطع ابتدایی به صورت فراگیر ایجاد کند. اما اکنون آنچه بر اساس گزارش آژانس آموزشی این سازمان اعلام شده است، ۲۸ میلیون نفر از کودکان بازمانده از تحصیل، درگیر کشمکش‌های نظامی و سیاسی کشورهای متبوع خود هستند؛ این تعداد چیزی بالغ بر ۴۲ درصد از این کودکان را تشکیل می‌دهد و این به آن معناست که مناقشات نظامی، امکان تحصیل آرام و بدون دغدغه را از کودکان بی‌شماری سلب می‌کند؛ کودکانی که به واسطه اوضاع بحرانی کشورهایشان نمی‌توانند وارد مدرسه شوند و لطمات جبران‌ناپذیری را از این منظر متحمل خواهند شد. برای مثال طبق گزارش یونسکو در افغانستان دست کم ۶۱۳ حمله به مدارس در سال ۲۰۰۹ گزارش شده است؛ چیزی نزدیک به دوبرابر حملاتی که در سال ۲۰۰۸ صورت گرفته بود. شورشیان پاکستان نیز بارها به مدارس دخترانه حمله برده‌اند و در یکی از آن حملات ۹۵ دانش آموز دختر به شدت آسیب دیدند. در شمال یمن و طی دوسال ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰، در حدود ۲۲۰مدرسه مورد آسیب، تخریب و بعضا غارت واقع شدند. در غزه نیز هرساله اتفاقاتی مشابه آنچه گفته شد و با خشونتی بیشتر رخ می‌دهد. حملات اسرائیل در سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ حدود ۳۵۰ کودک کشته، هزار و ۸۱۵ کودک زخمی و ۲۸۰ مدرسه تخریب شده برجای گذاشت. متاثر‌کننده‌تر از این آمار و ارقام، تعداد کودکانی است که به عنوان سرباز در چنین جنگ‌هایی به کار گرفته می‌شوند. کنگو، چاد، میانمار و سودان تنها ۴ کشور از ۲۴ کشوری هستند که کودکان را به جنگ وامی دارند. طبق همین گزارش، حتی در مدارس ابتدایی چاد و پاکستان واحدهایی درسی برای آموزش‌های دفاعی و نظامی قرار داده شده است. این درحالی است که گمان می‌رود اگر ۱۰ درصد بودجه نظامی این دست کشورها برای تحصیل هزینه شود، چیزی در حدود ۹میلیون و ۵۰۰ هزار کودک خواهد توانست وارد مدارس شده، به تحصیل بپردازند و این یعنی کاهش ۴۰ درصدی بازماندگان از تحصیل در این کشورها. با این اوصاف به نظر می‌رسد وقتی کودکان بر سر حق حیات- یعنی ابتدایی‌ترین حق خود- دچار سخت‌ترین تبعیض‌ها و بی عدالتی‌ها هستند، نمی‌توان امید چندانی به بهره بردن آنها از حق تحصیل داشت؛ اما همچنان باید امیدوار بود که تحصیل و فراهم آوردن شرایط یکسان برای آموزش کودکان، هم می‌تواند معلول صلح و آرامش و هم علت آن باشد. امروزه کشورها باید تلاش کنند با بهره‌گیری از این راهبرد در جهت توسعه اجتماعی و سیاسی، آرامش و رفاه را به دست آورند. در همین حال، یونیسف و مرکز آمار یونسکو با همکاری یکدیگر طرحی ابتکاری در سطح جهان پایه‌ریزی کردند که هدف آن فراهم آوردن اطلاعات مورد نیاز برای آگاه‌سازی کشورها از سیاست‌های کاهش کودکان محروم از تحصیل بود. دو هدف اصلی این پروژه این بود: اول بهبود بخشیدن تحلیل‌های آماری و اطلاعات درباره محرومیت از تحصیل و گسترش نیمرخ‌های پیچیده‌ای از آمار این کودکان که انعکاس نابرابری‌ها و محرومیت‌های متعدد، در رابطه با آموزش و پرورش آنها بروز پیدا می‌کند؛ دوم آنالیز مداخلات موجود درباره افزایش شرکت در مدرسه، شناسایی تنگناها و توسعه بخشیدن به سیاست‌های مناسب برای رسیدن به این مهم. ۲۶کشور از ۷منطقه جهان به این برنامه پیوسته‌اند که نتیجه آن گزارش‌ها و اسناد سالانه از مطالعات منطقه‌ای و کشوری است. نکته دیگری که در آمار و داده‌های موجود جلب توجه می‌کند، تفاوتی است که بین کودکان دختر و پسر دیده می‌شود. دختران محروم از مدرسه، همواره تعداد بیشتری را شامل می‌شوند و همان طور که در نمودار شماره ۲ نیز عنوان شده است، در تمام مناطق دنیا دختران بیش از پسران به این محرومیت دچار هستند. در این میان سهم دختران فقیر از همه بیشتر است و در برخی مناطق به شدت فقیرنشین دنیا، کودکان دختر، با نسبت ۲نفر از هر۳ نفر، از رفتن به مدرسه محروم می‌شوند؛ در سوی دیگر معادله اما نزدیک به همه دختران و پسران خانواده‌های ثروتمندتر، فرصت حضور در کلاس‌های درس را به دست می‌آورند. با این حال تلاش‌هایی برای بهبود دسترسی دختران به امکانات آموزشی صورت گرفته است؛ به طوری که طبق آمار UIS نسبت دختران بازمانده از تحصیل، از کل کودکان بازمانده از تحصیل، از ۵۸ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۵۳ درصد در سال ۲۰۱۰ کاهش یافته است.

از این همه شاید بتوان همان نتیجه‌ای را گرفت که ماحصل کنفرانس ریو+۲۰ بود. در این کنفرانس پنج‌دلیل مهم برای ضرورت تحصیل عنوان شد. آموزش و پرورش «فقر را کاهش و اقتصاد را ارتقا می‌دهد»، «آمادگی مبارزه با ایدز و دیگر بیماری‌های سخت را در افراد ایجاد می‌کند»، «برابری جنسیتی را برقرار می‌کند»، «دموکراسی و مشارکت اجتماعی را ترویج می‌دهد» و نهایتا «آموزش مادران، تغذیه کودکان را بهبود می‌بخشد و به آنها شانس زنده ماندن می‌دهد». شاید دنیا برای برون رفت از بن بست‌های نظامی و سیاسی اش نیاز دارد بیش از هرزمان دیگری به کودکان و آموزش صلح به آنها، تمرکز کند.
* Parastoo.fakharian@ymail.com
منابع:
www.uis.unesco.org
https://www.unesco.org