بهبود کیفی آموزش؛ موتور محرکه رونق اقتصادی پایدار

دکتر حسین عباسی*
اشاره: «گری بکر»، اقتصاددان مشهور آمریکایی و برنده جایزه نوبل، معتقد است برای «پیشگیری پایدار» از تکرار بحران‌های اقتصادی در جهان، موثرترین راه آن است که سیستم آموزشی به شکلی اصلاح شود که دانش‌آموزان کمتری ترک تحصیل کنند و دانش‌آموزان بیشتری به دانشگاه بروند. به علاوه او استدلال می‌کند که این راه، تنها راه‌حل ممکن برای بسیاری از مشکلات ساختاری اقتصاد کشورهای صنعتی است.

به این ترتیب مفهوم تحصیل در جهان امروز که اقتصاد آن بر پایه «دانش» استوار بوده و انباشت دانش هم از مدارس آغاز می‌شود، بسیار متفاوت از مفهوم آن در جهان دیروز است.
بر این مبنا است که امروزه می‌توان تعریفی جدید از «دانش‌آموزان محروم از تحصیل» ارائه کرد؛ تعریفی که بسیار فراتر از «توانایی خواندن و نوشتن» است. برای مثال «عدم توانایی استفاده مؤثر از اینترنت» در جهان امروز تقریبا معادل عدم توانایی خواندن و نوشتن در جهان پنجاه سال پیش است. لذا دانش‌آموزی که سهمش از تحصیل فقط خواندن و نوشتن و برخی محفوظات باشد، در جهان امروز، «محروم از تحصیل» تلقی می‌شود و نمی‌تواند آینده‌ای روشن برای اقتصاد کشور رقم بزند.
چه بسا که ریشه بخش بزرگی از ترک تحصیل‌ دانش‌آموزان ایرانی در مقاطع راهنمایی و دبیرستان نیز، همین مساله باشد؛ این افراد آموزش‌های رسمی را برای کسب درآمد مفید نمی‌بینند و لذا ترک تحصیل می‌کنند برای رفع مشکل ترک تحصیل کودکان و نوجوانان ایرانی هم باید از همین‌جا شروع کرد...


توسعه آموزش؛ راه غلبه پایدار بر بحران اقتصادی
اقتصاد کشورهای صنعتی در سال ۲۰۰۸ دچار بحرانی شد که دامنه آن بسیاری از کشورها را در بر گرفت. بحرانی که تا امروز هم ادامه دارد و اثرات آن در سال‌های آینده هم بر اقتصاد جهانی سنگینی خواهد کرد. بحران در اقتصاد به معنای کاهش تولید است و هر راه حلی که ارائه می‌شود، راهی است برای افزایش تولید.
بخش مالی در مرکز این بحران قرار داشت. از این رو بسیاری از اقتصاددانان بر یافتن راه‌حل‌هایی متمرکز شدند که مشکلات ساختار مالی اقتصاد را رفع کند. در این میان اما «گری بکر»، که به عنوان یکی از متعهدترین اقتصاددانان به اقتصاد مبتنی بر بازار رقابتی شناخته می‌شود، راه حلی غریب ارائه داد: «سیستم آموزشی را اصلاح کنید به طوری که دانش‌آموزان کمتری ترک تحصیل کنند و دانش‌آموزان بیشتری به دانشگاه بروند و با مفاهیم جدید آشنا شوند». او معتقد بود که در کنار برخی اصلاحات در قوانین و نظام مالیاتی، این راه حل، یعنی تلاش برای کاهش دانش‌آموزان ترک‌تحصیلی و افزایش درصد دانش‌آموزانی که تحصیل خود را تا دانشگاه ادامه می‌دهند، منجر به افزایش تولیدی می‌شود که بر خلاف سایر راه‌حل‌ها «موقتی» نیست. به علاوه او استدلال می‌کرد که این راه، تنها راه‌حل ممکن برای بسیاری از مشکلات ساختاری اقتصاد کشورهای صنعتی است. این راه‌حل «گری بکر»، هر چند بیانگر استغنای ما از راه‌حل‌های کوتاه‌مدت نیست ولی گویای اهمیت اساسی آموزش برای حل مشکلات اقتصادی است.
اقتصاد در جهان امروز بر مبنای «دانش» استوار است و انباشت دانش از مدارس آغاز می‌شود. حتی ساده‌ترین فرآیندهای تولیدی هم امروزه با دانش و فناوری عجین شده است. بنابراین عقب ماندن از قافله رو به رشد دانش، شاید تنها اتفاقی باشد که در اقتصاد امروز بتوان بر آن نام فاجعه نهاد. اقتصادی که نتواند افراد جامعه را به دانش مجهز کند و نتواند از دانش افراد جامعه در راستای افزایش کارآمدی اقتصادی استفاده کند، محکوم است به درجا زدن و حتی نابودی و سرنوشتی ندارد به جز خوشه‌چین تولید دیگر کشورها بودن.

بررسی آماری وضعیت آموزش عمومی در ایران
گسترش کمی آموزش در ایران در دهه‌های گذشته کارنامه قابل قبولی دارد. هم‌اکنون پوشش «آموزش عمومی» مقاطع دبستان و راهنمایی و دبیرستان، تقریبا به تمامی مناطق ایران رسیده است. هم سیاست‌های دولت و هم توجه خانواده‌ها به امر آموزش، در این موفقیت نقش داشته‌اند.
دولت با فراهم کردن حداقل‌های لازم برای آموزش و خانواده‌ها با سرمایه‌گذاری در آموزش فرزندان‌شان، سبب شده‌اند که تقریبا تمامی کودکانی که به سن آموزش می‌رسند، بتوانند به مدرسه بروند و بسیاری از آنها به تحصیلات عالی راه پیدا کنند.
خانواده‌های بسیاری از طبقات متوسط و حتی کم‌درآمد، امکاناتی فراتر از الزامات آموزش رسمی را برای فرزندان خود فراهم می‌آورند.
بسیاری از آنان کیفیت آموزش رسمی را برای فرزندان خود کافی نمی‌بینند و در افزایش آن می‌کوشند. انواع کلاس‌های «متفرقه» از آموزش رایانه و اینترنت تا زبان‌های خارجی و حتی کلاس‌های ورزشی که غالبا با بودجه خانواده‌ها و نه دولت، تامین مالی می‌شوند، بیانگر این توجه است.
در این میان، مهم‌ترین نقش بر عهده مادرانی است که خود گاهی از حداقل آموزش رسمی برخوردارند ولی زمینه آموزش فرزندان را به هر قیمتی فراهم کرده و می‌کنند. هر کدام از ما می‌توانیم مثال‌های متعددی از این مادران و فرزندان را در خانواده‌ها و دوستان خود ذکر کنیم.
نگاهی به اعداد و ارقام موجود در آمار، می‌تواند برخی نقاط قوت و ضعف نظام آموزشی را روشن کند. نمودار چهارگانه بالا درصد افراد بدون تحصیل، در حال تحصیل و ترک تحصیل کرده را برای چهار گروه پسران و دختران در مناطق شهری و روستایی در سال ۱۳۸۸ نشان می‌دهد. با توجه به فقدان آمارهای مجزا در این زمینه، اعداد و ارقام این نمودارها بر اساس داده‌های «بودجه خانوار» سال ۱۳۸۸ استخراج شده‌اند. هر چند که نمونه‌گیری برای آمارهای بودجه خانوار برای تخمین درآمد و هزینه خانوارها طراحی شده و برای موارد دیگر باید شیوه نمونه‌گیری تغییر کند، اما باز هم به نظر می‌رسد همین داده‌های آماری استخراج‌ شده از نمونه‌گیری بودجه خانوار، بتواند تقریب خوبی از سطح آموزش عمومی در بین کودکان و نوجوانان به دست دهد.
بر مبنای این نمودارها، مشاهده می‌شود که درصد کوچکی از کودکان از پوشش مدارس رسمی محروم هستند. این درصد، هر چند به دلیل کوچک بودن از نظر آماری قابل اتکا نیست ولی نشان از وجود مشکل آموزش در برخی مناطق کشور دارد. این واقعیت که این درصدها برای مناطق شهری و روستایی تقریبا یکسان است نشان می‌دهد که هم‌اکنون در ایران «دورافتادگی» جغرافیایی نمی‌تواند عامل عدم تحصیل باشد و علت را باید در جای دیگری جستجو کرد.
مثلا این پدیده می‌تواند مربوط به خانواده‌های
بد سرپرست باشد که به دلایل متعدد از قبیل «فقر شدید» یا «اعتیاد» قادر به فرستادن فرزندان خود به مدرسه نیستند. دخالت سازمان‌های حمایتی مختلف، شاید تنها راه عملی حل این مشکل باشد.
بررسی آماری «ترک تحصیل» کودکان و نوجوانان ایرانی
مساله دومی که از این نمودارها می‌توان به آن اشاره کرد، ترک تحصیل دانش‌آموزان است. در مناطق شهری این فرآیند در دبیرستان شدت می‌گیرد و شدت آن در میان دختران و پسران تقریبا یکسان است. شدت ترک تحصیل در مناطق روستایی بیشتر بوده و به خصوص در میان دختران، از دوره راهنمایی آغاز می‌شود. اینکه علت ترک تحصیل چه می‌تواند باشد، نیازمند مطالعات دقیق است.
مطالعه ابتدایی که نگارنده با استفاده از آمار موجود انجام داده است، نشان می‌دهد که تاثیر عامل «درآمد» بر «ترک تحصیل»، در مورد فرزندان پسر از نظر آماری قابل اتکا نیست ولی در مورد فرزندان دختر معنی‌دار است. به عبارت دیگر «دختران خانواده‌های کم درآمد» با احتمال بیشتری برای ترک تحصیل مواجهند، در حالی‌که این اثر در مورد پسران قابل تایید نیست.
البته مطالعه فوق، نمی‌تواند نظریه‌های دیگر را رد کند. بسیار محتمل است که دختران خانواده‌های کم درآمد نه به دلیل اثر مستقیم درآمد (نیاز به پول) بلکه به دلیل اثرات غیرمستقیم آن ترک تحصیل کنند. مثلا خانواده‌های کم‌درآمد معمولا تعداد فرزندان بیشتری دارند، بیشتر غذای خود را در خانه تهیه می کنند و کمتر از خدمات خارج از خانه استفاده می‌کنند.
در چنین شرایطی دختران می‌توانند با انجام کارهای خانه کمک بزرگی برای خانواده باشند. به علاوه اگر خانواده کم‌درآمدی انتظار شاغل شدن و کسب درآمد توسط دختر خانواده، چه قبل از ازدواج و چه بعد از ازدواج را نداشته باشد، تصمیم بهینه خانوار می‌تواند ترک تحصیل دختر خانواده باشد.
آیا راه حل مستقیمی برای این مساله وجود دارد؟ به احتمال زیاد پاسخ منفی است. اما تغییر شرایط می‌تواند به طور تدریجی وضعیت را بهبود بخشد. شرایط تحصیل دختران در ایران در طول دهه‌های گذشته به تدریج بهتر شده است. با افزایش ثروت جامعه، همه خانواده‌ها توانسته‌اند بخش بیشتری از درآمد خود را صرف آموزش فرزندان‌شان، به خصوص دختران‌شان کنند. افزایش ثروت می‌تواند این امر را تشدید کند و به طور مستقیم و غیرمستقیم مانع از افت تحصیلی شود. همچنین با افزایش آگاهی خانوارها از اثر مثبت تحصیلات مادران بر آینده تحصیلی و شغلی فرزندان، احتمالا دختران بیشتری مایل به ادامه تحصیل خواهند بود. عوامل دیگری از قبیل بهبود وضعیت اشتغال زنان و افزایش میل آنان به استقلال مالی نیز، می‌تواند تصمیم خانواده‌ها را متاثر ساخته و آنها را به ادامه تحصیل دختران‌شان مشتاق‌تر کند.
همان‌طور که ذکر شد، آمار موجود نشان از اثر مستقیم معنی‌دار درآمد بر ادامه تحصیل فرزندان پسر خانواده‌ها نمی‌دهد. ولی این امر به معنای عدم اثر غیرمستقیم نیست. در نهایت این «درآمد انتظاری در آینده» است که تصمیم بر ماندن در مدرسه و احتمالا رفتن به دانشگاه را شکل می‌دهد.
و بالاخره اینکه آنچه در این آمار غایب است، کیفیت تحصیل است. مطالعات مربوط به کیفیت تحصیل در ایران چندان گستره نیست. این در حالی است که وجود آزمون کنکور که برای همگان یکسان است، زمینه مطالعاتیِ بی‌نظیری را در این زمینه فراهم می‌کند.

تعریف جدید «محرومیت از تحصیل» در اقتصاد امروز
باید توجه کنیم آموزش در جهان امروز بسیار فراتر از توانایی خواندن و نوشتن است. برای مثال «عدم توانایی استفاده مؤثر از اینترنت» در جهان امروز تقریبا معادل عدم توانایی خواندن و نوشتن در جهان پنجاه سال پیش است. در تمامی کشورهای صنعتی و بسیاری از کشورهای در حال توسعه، فعالیت اقتصادی بدون استفاده از کامپیوتر و اینترنت تقریبا غیرممکن است. به علاوه، اقتصاد امروز بر مبنای مفاهیم جدید و مداوما در حال تغییر فعالیت اقتصادی مثل ابزارهای جدید تامین مالی، تخصصی شدن مدیریت، بازرگانی، تبلیغات، حسابداری و بازاریابی و مانند آنها بنا شده است.

فراهم کردن زمینه ورود این تکنولوژی‌ها و روش‌های جدید به نظام آموزشی، قبل از اینکه یک سیاست برای پیشی گرفتن از سایرین باشد، سیاستی برای عقب نماندن از اقتصاد جهانی و در واقع سیاست بقا است.
مفهوم تحصیل در جهان امروز متفاوت از مفهوم آن در جهان دیروز است و بر این مبنا است که امروزه می‌توان تعریفی جدید از دانش‌آموزان محروم از تحصیل ارائه کرد. دانش‌آموزی که سهمش از تحصیل فقط خواندن و نوشتن و برخی محفوظات باشد، در جهان امروز محروم از تحصیل تلقی می‌شود و نمی‌تواند آینده‌ای روشن برای اقتصاد آینده کشور رقم بزند. برخی خانوارها با آگاهی از این موضوع اقدام به سرمایه‌گذاری در کسب دانش جدید برای فرزندان‌شان کرده‌اند. گسترش این دانش‌اندوزی به تمامی بخش‌های آموزشی کشور، سیاستی است که باید رسما دنبال شود.
* استاد اقتصاد دانشگاه بلومبزبرگ _ پنسیلوانیا