فقر آماری؛ تشدیدکننده محرومیت تحصیلی کودکان و نوجوانان ایرانی

میثم هاشم‌خانی * *

تعداد کودکان و نوجوانان محروم از تحصیل در کشور چند نفر است؟ سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر؟ ۵ میلیون نفر؟ یا هفت میلیون نفر؟ کدام استان‌های کشور، بیشترین درصد «کودکان محروم از تحصیل» [۱] را دارند؟ درصد کودکان در حال تحصیل، در کدام استان‌ها رو به کاهش است و در کدام استان‌ها رو به افزایش؟ شکاف بین محرومیت از تحصیل کودکان دختر و پسر، در کدام استان‌ها رو به کاهش است و در کدام استان‌ها رو به افزایش؟ آیا اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها، باعث کاهش محرومیت از تحصیل کودکان خانواده‌های ساکن استان‌های محروم و نیز حومه شهرهای بزرگ شده؟ یا نسبت کودکان محروم از تحصیل را در این خانوارها افزایش داده است؟

پاسخ به پرسش‌های فوق و ده‌ها پرسش دیگر از این دست، محور اصلی سیاست‌گذاری برای بهبود وضعیت پوشش تحصیلی کودکان و نوجوانان در کشور محسوب می‌شود و کلید پاسخ دقیق به این پرسش‌ها، در ارائه آمار شفاف و دقیق نهفته است.

در شرایطی که آخرین آمار رسمی مربوط به جمعیت دانش‌آموزان محروم از تحصیل بر مبنای آمارهای استخراج‌شده از نتایج سرشماری عمومی سال ۱۳۸۵، جمعیت کودکان ۶ تا ۱۸ ساله غیر دانش‌آموز (بنا به اظهارنظر خانواده‌ها در پاسخ به پرسش‌های آمارگیران) را معادل سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر تخمین می‌زند [۱]، برخی تخمین‌های دیگر با تلفیق داده‌های آماری وزارت آموزش و پرورش و سازمان ثبت احوال، آمار دانش‌آموزان ایرانی محروم از تحصیل را تا هفت میلیون نفر تخمین می‌زنند [۲]. این اختلاف بالغ بر ۱۰۰ درصدی در تخمین جمعیت دانش‌آموزان محروم از تحصیل کشور، بدون تردید از عواملی است که به ضعف سیاست‌گذاری‌های مرتبط با پوشش تحصیلی کودکان محروم از تحصیل کشور، دامن زده است.

از طرف دیگر، در وضعیتی که آمارهای شفافی در مورد کل جمعیت کودکان محروم از تحصیل کشور وجود ندارد، شاید توقع ارائه آمارهای دقیق کودکان محروم از تحصیل به تفکیک جنسیت و نیز به تفکیک استان محل سکونت، بسیار رویاپردازانه به نظر برسد. این در حالی است که اگر آمارهای مذکور به طور دقیق و شفاف در هر سال محاسبه و منتشر نشوند، نمی‌توان روند تغییرات سالانه شاخص‌های مختلف محرومیت از تحصیل در کشور را محاسبه کرد و ماده اولیه‌‌ای برای ارزیابی سیاست‌های آموزش و پرورش در زمینه پوشش تحصیلی کودکان محروم از تحصیل وجود نخواهد داشت.

همچنین در غیاب آمارهای شفاف، برای مثال نمی‌توان اظهار نظر کرد که آیا اجرای طرح‌های کلان اقتصادی مانند هدفمندی یارانه‌ها باعث کاهش جمعیت کودکان محروم از تحصیل شده (مثلا از طریق بهبود وضعیت درآمدی خانوارهای فقیر و کاهش نیاز آنها به کسب درآمد از طریق کار کودکان و نوجوانان)؟ یا از طریق جمعیت کودکان محروم از تحصیل را افزایش داده است (مثلا به دلیل افزایش تمایل والدین به کسب درآمد از سوی فرزندان‌شان، برای پوشش هزینه‌های ناشی از افزایش قیمت‌ها)؟

تا زمانی که این آمارهای شفاف از طرف وزارت آموزش و پرورش تولید نشوند، پژوهشگران مختلف مجبورند برای تخمین پوشش تحصیلی کودکان ایرانی از آمارهای «بودجه خانوار» استفاده کنند (که فقط با نمونه‌گیری از ۷.۰۰۰ خانوار ایرانی تولید شده و می‌تواند خطای قابل توجهی داشته باشد)؛ یا از آمارهای «سرشماری کل کشور» استفاده کنند که بر مبنای خوداظهاری والدین بوده و به‌صورت بالقوه می‌تواند با آمار واقعی متفاوت باشد.

خلاصه آنکه اگر می‌خواهیم پدیده شوم محرومیت از تحصیل کودکان و نوجوانان را ریشه‌کن کنیم، به پژوهش‌های غنی در این زمینه نیاز داریم و این پژوهش‌ها هم به آمارهای شفاف نیاز دارند. این آمارهای شفاف هم به دست نخواهد آمد، مگر زمانی که عزم قاطعی بر همکاری موثر بین آموزش و پرورش و ثبت احوال برای محاسبه دقیق آمارهای مربوط به کودکان محروم از تحصیل در هر سال وجود داشته باشد.

* قسمت‌های اول و دوم این پرونده، در روزهای چهارشنبه (۲۰ اردیبهشت ۹۱) و شنبه (۲۳ اردیبهشت ۹۱) در صفحات ۲۸ و ۲۹ روزنامه دنیای‌اقتصاد منتشر شده است.

** m.hashemkhany@gmail.com

توضیحات:

[۱]: نسبت کودکان ۶ تا ۱۸ سال که تحت پوشش آموزش و پرورش نیستند، به کل جمعیت این گروه سنی

[۲]: مراجعه کنید به مشروح گزارش «بررسی وضعیت پوشش تحصیلی و ریشه کن کردن بیسوادی در کشور» که در سایت مرکز پژوهش‌های مجلس و در آدرس اینترنتی زیر قابل مشاهده است:

https://rc.majlis.ir/fa/report/show/۸۰۰۸۳۹