سواری‌های‌کرایه‌ای

محمدحسین رحمتی*

این ستون مثال‌هایی ساده‌ از کاربرد آموزه‌های اقتصاد در زندگی روزمره است و نشان می‌دهد که در هر رویدادی استفاده از مفاهیم اقتصادی به فهم بهتر مساله کمک می‌کند. در ۲۲ دی‌ماه ۱۳۹۰ این روزنامه نقل‌قولی از رییس اتحادیه سواری کرایه کشور چاپ کرد که «از ابتدای سال ۱۳۹۰ طی یک‌ماه گذشته قیمت‌ها ۱۰ درصد افزایش یافته است و فعلا تمایلی به افزایش بیشتر قیمت‌ها نداریم؛ زیرا با افزایش قیمت، تقاضا برای سواری کرایه کاهش می‌یابد.»

سخن ایشان مبتنی بر یک منطق اقتصادی دقیق است، اما آیا می‌شود بر اساس این نقل‌قول شدت رقابت در بازار مسافرکشی بین شهری را تحلیل کرد؟ در بازار مسافرت بین‌شهری کالاهایی با خصوصیات مختلف، مانند سواری، اتوبوس و هواپیما عرضه می‌شوند. اگر این کالاها جانشین کامل همدیگر نباشند، تولیدکنندگان هر کالا، قدرت بازار بیشتری دارند و رفتار قیمت‌گذاری ایشان به انحصارگر شبیه‌تر است. همچنین اگر دیگر کالاها به صورت انحصاری قیمت‌گذاری شود، اعمال قدرت انحصاری در بازار مسافرکشی بیشتر می‌شود.

در زیرمجموعه هر کالا نیز، بسته به اینکه، چه تعداد تولیدکننده رقابت می‌کنند، ساختار بازار فرق می‌کند. مثلا اگر سواری‌های بین‌شهری کاملا رقابتی باشد، باید هزینه تولید در این بازار برابر با قیمت‌ باشد. بازار کاملا رقابتی در سواری‌های بین شهری، کرایه اتوبوس‌ها را محدود خواهد کرد و امکان قیمت‌گذاری انحصاری را از اتوبوس‌ها سلب خواهد کرد.

با این توصیفات، نقل قول فوق نشان می‌دهد: سواری‌های بین شهری بر اساس میزان تقاضا قیمت‌گذاری می‌کنند. این حتما علامتی خلاف قیمت‌گذاری در بازار رقابتی است. همانگونه که شرح آن رفت، در بازار رقابتی قیمت برابر هزینه تولید است و به منحنی تقاضا توجهی نمی‌شود. آنچه بدیهی است قیمت‌گذاری در سواری بین‌شهری بیشتر رفتاری شبه انحصاری دارد. اصولا وجود اتحادیه برای اعمال قدرت بازار است.

نفس وجود اتحادیه‌ها برای تعیین قیمت و استفاده از قدرت انحصاری است. بازارهای رقیب سواری نیز از قدرت انحصاری برای قیمت‌گذاری استفاده می‌کنند. شرکت‌های اتوبوسرانی دقیقا با همدیگر بر سر قیمت توافق ضمنی می‌کنند. یک راه‌حل برای شکستن این قدرت انحصاری، قوانین تنظیم بازار است. راه دیگر استفاده از فناوری‌های نوین است.

اگر مانند کرایه درون‌شهری سواری‌های شخصی بتوانند به صورت کلان به عرضه بپردازند، قدرت انحصاری اتحادیه سواری‌های شهری شکسته می‌شود. یک روش ایجاد پایگاه‌های اینترنتی است که مشتریان بین‌شهری به سواری‌های شخصی اطلاع دهند که تقاضای سفر دارند.

به کمک این فناوری می‌توان مسافرین و سواری‌ها را به هم وصل کرد و بازاری برای سواری‌های شخصی ایجاد کرد. بدیهی است در این پایگاه اینترنتی قیمت‌ها بسیار رقابتی‌تر از قیمت‌های اتحادیه‌ خواهد بود؛ چرا‌که مسافران کمترین قیمت و بیشترین کیفیت

را انتخاب می‌کنند.

*دانشجوی دکترای اقتصاد دانشگاه آستین

Mh.rahmati@gmail.com