درباره بنیان‌های معرفت‌شناختی «اقتصاد اسلامی»

محسن رنجبر

بخش نخست

چندی است که در محافل علمی کشور و دست‌کم از سوی برخی گروه‌های فعال در حوزه اندیشه‌ای جامعه ما بحث اسلامی کردن علوم انسانی و از جمله اسلامی کردن علم اقتصاد مطرح است. به سخن دیگر، گروهی از متفکران در پی آن ‌هستند که شاخه‌ای علمی به نام اقتصاد اسلامی پدید آورند یا اگر چنین شاخه‌ای و چنین علمی یا دست‌کم بنیان‌های معرفتی آن از قبل در اندیشه و متون اسلامی وجود داشته و چه دانشمندان اسلامی و چه غیر آنها به هر دلیل از آن غافل بوده‌اند و به آن روی نکرده‌اند، این علم یا مبانی آن را دوباره بر‌گیرند و گرد از آن بتکانند و به پژوهندگان سر‌زمین علم بنمایانند. البته اسلامی کردن علوم انسانی که پس از پیروزی انقلاب سال ۱۳۵۷ نیز پیش کشیده شد و بعد برای مدتی نسبتا دراز به حاشیه رفت و به تازگی دوباره مطرح شده، چه در روز‌های پس از انقلاب و چه این روز‌ها هم موافقان و هوا‌خواهانی داشته و هم مخالفانی. از این رو می‌توان گفت که بیان این هدف از سوی حلقه‌های اندیشه‌ای در ساحت علم اقتصاد در جامعه ما و همدلی‌ها و نا‌همدلی‌هایی که با این هدف ابراز شده، چالشی را در این میان ایجاد کرده است.

هنگامی که یک علم یا مکتب خاص اندیشه‌ای در شاخه‌ای از علم، چه به خاطر رویارویی با مکاتب تازه و چه به علت ناتوانی از تبیین رخداد‌های دنیای واقعی و چه به هر دلیل دیگر با آشفتگی و بحران روبه‌رو می‌شود، وا‌کاوی در بنیان‌های معرفت‌شناختی و روش‌شناختی آن اوج می‌گیرد. در جامعه اندیشه‌ای ما نیز چنان که گفته شد، با ابراز هدف اسلامی کردن علوم انسانی از سوی گروه‌ها و محافل فکری، چالشی در میان اندیشمندان این حوزه از علم در‌گرفته. بر این پایه به نظر می‌رسد چه پشتیبانان هدف اسلامی کردن علوم انسانی و چه مخالفان آن، برای واکاوی در این حوزه‌ها گریزی از این ندارند که به بنیان‌های معرفت‌شناختی و روش‌شناختی علوم انسانی و در میان آنها، علم اقتصاد باز‌گردند.

از یک سو بسیار روشن است که کسانی که اسلامی شدن علوم انسانی را می‌پذیرند و با این هدف همدلند، گریزی از وا‌کاوی در مبانی بنیادین پارادایمی علمی که در پی رواج آن هستند، ندارند. از سوی دیگر به نظر می‌رسد حتی اندیشمندان و حلقه‌های اندیشه‌ای مخالف انگاره اسلامی کردن علوم انسانی نیز که به هر دلیلی با این انگاره همدل نیستند و آن را یا نشدنی یا نا‌خوشایند می‌پندارند، چاره‌ای غیر از این ندارند که به بنیان‌های معرفت‌شناختی «علوم انسانی اسلامی»، چنان که از سوی مدافعان‌شان بیان می‌شود، بپردازند. چه اینکه در وهله اول اگر می‌خواهند در کشاکش اندیشه‌ای که در این میان با هر شدتی در‌گرفته و ممکن است در آینده نیز شدت بیشتری پیدا کند، پیروز از میدان در‌آیند، باید مبانی پارادایم موسوم به «علم انسانی اسلامی» را وا‌ بکاوند.

گذشته از آن، حتی اگر مدافعان کنونی اسلامی شدن علوم انسانی (فارغ از اینکه چه انگیزه‌هایی در سر دارند و بی‌توجه به اینکه چه عوامل و دلایلی آنها را بر‌انگیخته) چنین هدفی را ابراز نکرده بودند، باز هم گریزی از نگاه به مقوله علوم انسانی از نظر‌گاهی دینی (اگر چنین تعبیری معنا‌دار باشد) نبود؛ چه اینکه به نظر می‌رسد دین در جامعه ما و تاریخ اندیشه آن، سنتی بسیار پر‌قدرت و ریشه‌دار است و اگر بتوان گفت که دین در جوامع غربی به هر دلیل به حاشیه رفته و نقش چندانی بازی نمی‌کند (که این خود ادعایی قوی است و پذیرفتنش نیاز به پژوهش فراوان دارد)، انگار چنین اتفاقی دست‌کم تا‌کنون برای دین در جامعه ما رخ نداده و این پدیده همچنان قدرت فراوانی دارد. به هر روی به نظر می‌رسد که پژوهشگر علوم انسانی در جامعه‌ای از سنخ جامعه ما، چه دین‌باور باشد و چه نه و حتی چه باور داشته باشد که «علم انسانی اسلامی» به معنای دقیق کلمه امکان‌پذیر است یا خیر، باید به مبانی بنیادین این علوم نظر کند.

در سوی دیگر داستان، به گمانم پشتیبانان انگاره «اقتصاد اسلامی» نیز گریزی از این ندارند که به درخت تنو‌مند و قوی‌پیکر «معرفت‌شناسی» و «روش‌شناسی» در علم اقتصاد که شاخه‌های گوناگونش توسط مکاتب گونا‌گون این علم پدید آمده، رجوع کنند. پیشینه تفکر در پدیده اقتصاد و اقتصادی زیستن و وجوه گوناگون آن، دست‌کم به دوره یونان باستان باز‌می‌گردد. از آن زمان تا‌کنون، ابعاد مختلف اقتصاد و زیست اقتصادی ذهن بشر را به خود مشغول کرده. در این دوره طولانی، دیدگاه‌های مختلف و بعضا متضادی پیرامون وجوه گوناگون علم اقتصاد و پدیده زیست اقتصادی از سوی اندیشمندان مختلف بیان شده. به نظر می‌رسد مکاتب اندیشه‌ای و نظریه‌های مختلفی که در این میان پدید می‌آیند، برای آنکه بتوانند به سنتی ماندنی بدل شوند، ناچارند که به دیگر مکاتب نظری بنگرند و آنها را یا بپذیرند یا رد کنند. بر این پایه باور‌مندان به «علم اقتصاد اسلامی» باید به کند‌و‌کاو در مکاتب و نظریه‌های گوناگون ریشه ‌دوانده در زمین علم اقتصاد و بنیان‌های روش‌شناختی و معرفت‌شناختی آن‌ها بپردازند و این نظریه‌ها را به شیوه‌ای مستدل و با کنکاش در اصول علمی و نیز با تمسک به سنجه‌های بنیادین خود، بپذیرند یا رد کنند.

خلاصه اینکه چه با اسلامی شدن علوم انسانی موافق باشیم و چه نه، باید مقوله موسوم به علوم انسانی «اسلامی» را جدی بگیریم. نه می‌توان امکان‌پذیری این دست «علوم» را در‌بست و بی‌کنکاش کافی پذیرفت و نه می‌توان رد کرد.

بر پایه آنچه گفته شد، در این سلسله مقالات تلاش می‌شود که با توجه به مجال و فرصت موجود، نگاهی کوتاه به مساله علم و علم اقتصاد انداخته شود و مهم‌تر از هر چیز، هدف آن است که در میانه این بررسی‌ها چند پرسش بنیادین مرتبط با انگاره «اقتصاد اسلامی» بیرون کشیده شود (پرسش‌هایی که به دلایل پیش‌گفته به نظر می‌رسد که باور‌مندان به این انگاره راهی جز پاسخ به آنها ندارند) تا شاید از این راه، دست‌‌کم از یک زاویه به گونه‌ای دقیق‌تر به ادعای امکان‌پذیری «علم اقتصاد اسلامی» و خود این علم نگریسته شود.

در بخش‌های آینده، نخست به وا‌کاوی در مبانی «معرفت‌شناسی» خواهیم پرداخت و در پایان هر بخش پرسش‌هایی را بیان خواهیم کرد که به نظر می‌رسد پارادایم «اقتصاد اسلامی» گریزی از پاسخ به آنها ندارد. همچنین در پایان خواهیم کوشید که با بررسی بیشتر این پرسش‌ها، وضعیت کنونی معرفت‌شناسی «اقتصاد اسلامی» و پاسخ‌هایی را که تا به حال به این پرسش‌ها داده شده است، بررسی کنیم.