راهکارهای توسعه اقتصادی از دیدگاه مکاتب اقتصادی - ۲۹ آذر ۹۰

علی دینی ترکمانی*

بخش پنجم

نهادگرایی

همانطور که مکتب تاریخی آلمان در اعتراض به مکتب کلاسیک شکل گرفت، نهادگرایی نیز در نقد مکتب نئوکلاسیک به وجود آمد؛ همانطور که مکتب تاریخی آلمان ادعای جهانشمولی نظریه اقتصادی کلاسیک را زیر سوال می‌برد، اقتصاد نهادگرا نیز با چنین باوری در آمریکا در ابتدای قرن بیستم متولد شد و ادعای جهانشمولی نظریه نئوکلاسیک را مورد نقد قرار می‌دهد. اقتصاد نهادگرا را می‌توان سنتزی از دیدگاه‌های رادیکال انتقادی مارکسیسم، تکاملی داروین، تاریخی آلمان و به نوعی مکتب کلاسیک دانست. این سنتز موجب می‌شود که ضمن اثرپذیری از این نحله‌های فکری هویتی متمایز داشته باشد؛ تحت تاثیر مارکس نظام سرمایه‌داری را هم از بعد نابرابری و هم از بعد گرایش آن به سمت و سویی که طبقه‌ مرفه و تن‌آسای در حال ظهوری با مصرف نمایشی خود مانع از شکوفایی خلاقیت‌های فن‌ورزان و مهندسان می‌شود مورد نقد قرار می‌دهد، اما در عین حال از تقریر نظریه‌ای انقلابی همچون نظریه مارکس پرهیز می‌کند و بنابراین به دنبال اصلاح درونی نظام است. دغدغه بنیانگذار نهادگرایی، توریسنین وبلن، و همینطور یکی از برجسته‌ترین نمایندگان آن در دهه‌های اخیر، جان کنت گالبرایت، در مورد مصرف نمایشی در اصل همان دغدغه‌ای است که دیوید ریکاردو با طرح بحث رانت مطرح می‌کند: وقتی سهم زمین‌داران مصرف‌گرا از درآمد ملی بر اثر افزایش اجاره زمین‌های کشاورزی مرغوب بیشتر شود، رشد اقتصادی در آینده دچار محدودیت خواهد شد؛ از نظر نهادگرایان نیز وقتی طبقه‌ مرفه و تن آسایی شکل بگیرد که دغدغه مصرف بیش از اندازه را دارد رشد اقتصادی در محدودیت قرار می‌گیرد، چرا که منابع به جای صرف انباشت سرمایه به دست کارآفرینان خلاق، صرف مصرف طبقه تن‌آسا می‌شود. ضرورت پرداختن به نقش نهادها در شکل‌گیری کنش‌ها و رفتارهای اقتصادی و در نتیجه پرهیز از تعمیم‌گرایی بیش از اندازه در عرصه نظریه‌پردازی و پرهیز از در نظر گرفتن طبیعت ثابت و جهانشمول برای انسان، این مکتب را به مکتب تاریخی آلمان پیوند می‌زند؛ در عین حال، تاکید بر ماهیت پویا، تکاملی و متحول نهادها در گذر زمان و در نتیجه پرهیز از رویکرد ایستای قالب‌بندی شده در چارچوب منطق ریاضی در عرصه‌ نظریه‌پردازی، ویژگی برگرفته از زیست‌شناسی تکاملی داروین است که با تقریری مثبت در نهادگرایی مورد تاکید قرار می‌گیرد.

از نظر روش شناختی، نهادگرایی قدیم چند ویژگی دارد که آن را در برابر رویکرد متعارف نئوکلاسیکی اقتصاد قرار می‌دهد. اول اینکه، سطح تحلیل به جای آنکه فرد و خرد باشد اجتماعی و نهادی است. از این زاویه، بر نقش نهادها، چه رسمی (قوه‌های مجریه، قضائیه و مقننه) و چه غیر‌رسمی مانند فرهنگ و آداب ورسوم جامعه در شکل‌گیری رفتارهای اقتصادی افراد و تحولات بلندمدت اقتصادی تاکید می‌شود. باور بر این است که رفتارهای اقتصادی تحت تاثیر عادات و سنت‌هاست؛ بنابراین رویکرد نئوکلاسیکی، مبنی بر عقلانی بودن رفتار اقتصادی و فردگرایانه بودن آن، به شدت مورد نقد قرار می‌گیرد. از همین منظر است که نهادگرایی ادعای حاکمیت مصرف‌کننده را شدیدا نقد می‌کند و معتقد است که مصرف در اصل پدیده‌ای اجتماعی است که از طریق نشانه‌گذاری منزلتی، رفتارهای مصرف‌کنندگان را شکل می‌دهد؛ در همین ارتباط، بر نقش تبلیغات شرکت‌های بزرگ تولیدی در شکل دادن به نشانه‌های منزلتی تاکید می‌کند؛ یعنی «انتخاب آزاد» مصرف‌کننده در اصل انتخابی اجباری در چارچوب نظام تولیدی است که شکل انحصاری پیدا کرده است. در این شرایط، به تعبیر گالبرایت به جای «زنجیره کلاسیک» مورد نظر اقتصاد کلاسیک و مرحله اولیه نظام سرمایه داری مبتنی بر رقابت، «زنجیره معکوس» عمل می‌کند که در آن به جای مصرف‌کننده، بنگاه‌های بزرگ تولیدی از طریق خلق «شتاب‌دهنده‌های مصرف‌گرا»، رفتارهای مصرف‌کنندگان را تنظیم و کنترل می‌کنند. آنچه نظریه‌پردازان بازاریابی مانند پیتر دراکر و فیلیپ کاتلر از «خلق نیاز» به عنوان اقدام خلاقانه‌ بنگاه‌ها در جهت نفوذ در بازار نام می‌برند و از آن ستایش می‌کنند، از منظر نهادگرایی چیزی نیست جز دستکاری کردن الگوها و ترجیحات مصرفی مصرف‌کنندگان به نحوی که تولید صورت‌ گرفته به فروش برسد و چرخ نظام بچرخد. در کنار نقش مهم و اساسی امپراتوری صنعت در شکل‌دهی به نیازها، تاثیر عادات اجتماعی بر رفتارهای اقتصادی نیز بر فردگرایی روان‌شناختی اقتصاد نئوکلاسیک سایه می‌اندازد. یکی از بهترین و شناخته شده‌ترین تحلیل‌ها در این باره نظریه مصرف جیمز دوزنبری است که در کتب درسی اقتصاد کلان تدریس می‌شود: افراد به علت عادت به سطح خاصی از مصرف و رفاه، مصرف خود را به هنگام کاهش درآمدشان با همان نسبت کاهش درآمد کمتر نمی‌کنند، بلکه در برابر آن مقاومت می‌کنند. بنابراین رابطه مصرف و درآمد افراد بهنگام کاهش درآمد متفاوت از زمانی است که درآمد افزایش می‌یابد. مورد دیگر که با عنوان «اثر نمایشی وبلن» معروف است نقض قانون تقاضا بر اثر رفتار نمایشی است. آنچه وبلن بیان می‌کند قابل فهم‌تر و ملموس تر از آن چیزی است که با عنوان «کالای گیفن» در کتب درسی مذکور ذکر می‌شود ولی متاسفانه به دلیل بیان آن توسط وبلن، از این مورد در این کتب ذکری نمی‌شود. از نظر وی، وقتی قیمت کالایی افزایش می‌یابد مقدار تقاضا برای آن به جای کاهش افزایش می‌یابد، چرا که مصرف‌کنندگان قیمت بالاتر را نشانه‌ای از منزلت اجتماعی بیشتر و قیمت پایین‌تر را نشانه‌ای از منزلت اجتماعی کمتر می‌دانند. بنابراین، رفتار نمایشی موجب می‌شود که قانون تقاضا دست کم در مورد طبقه‌ اجتماعی خاصی نقض شود. دوم اینکه، نهادگرایی بازار را به عنوان نهادی در نظر می‌گیرد که تحت تاثیر نهادهای دیگر از جمله ساخت قدرت است. یعنی، از این منظر، بازار فارغ از نهاد وجود ندارد. معنای این سخن این است که ساختار بازارها هم تحت تاثیر تصمیم‌گیری‌های برآمده از ساخت قدرت است و هم اساسا بازارها بر بستری از سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی و سیاسی دولت‌ها رشد و نمو پیدا می‌کنند. به تعبیر کارل پولانی دست مریی دولت حتی در مهد نظام سرمایه‌داری، بریتانیای کبیر، بستری برای رویش و عملکرد کارآی دست نامریی آدام اسمیتی بوده است؛ استانداردهای گوناگونی که در طول تاریخ دور و نزدیک توسط دولت‌ها وضع شده است، مصداق بارزی از یک نهاد است که زمینه را برای عملکرد نهاد دیگری به نام بازار فراهم کرده است. مثال دیگر: در پاسخ به این پرسش که چرا تعداد فروش کتاب‌های اقتصادی یا مدیریتی خاصی بیشتر از دیگر کتاب‌های اقتصادی یا مدیریتی است پاسخ اقتصاد نئوکلاسیک چنین است: برای برخی تقاضا زیاد و برای برخی تقاضا کم است. برای برخی تقاضا به این دلیل زیاد است که مصرف یا مطالعه آنها مطلوبیت بیشتری برای مصرف‌کننده ایجاد می‌کند؛ در مقابل تحلیل اقتصاد نهادگرا چنین است: این تفاوت در میزان تقاضا ناشی از نهاد آموزشی خاصی است که برنامه‌های آموزشی دانشگاهی را تدوین می‌کند؛ اساتید را تعیین می‌کند و در نهایت اقتدار و اختیار عمل بیشتری به طرفداران دیدگاه خاص اقتصادی یا مدیریتی می‌دهد. این ساخت قدرت است که چنین وضعی را موجب می‌شود. در واقع، ساخت قدرت با تعبیه نظام تنبیه و پاداش خاصی، دانشجویان را وادر به مطالعه کتب خاصی می‌‌کند که مورد تایید خود است.

سوم اینکه همچون اقتصادهای کلاسیک، مارکسیسم و تاریخی آلمان، نهادگرایی نیز بر مولد‌تر بودن برخی از فعالیت‌های اقتصادی نسبت به فعالیت‌های دیگر تاکید دارد و از این‌رو خواستار شناسایی و حمایت از آنها در چارچوب آنچه امروزه «سیاست‌های گزینشی» نامیده می‌شود هست. این در حالی است که در چارچوب اقتصاد نئوکلاسیک، هر کالا و خدمتی که تقاضا داشته باشد باید تولید شود. موضوع مولد بودن برخی از فعالیت‌ها نسبت به فعالیت‌های دیگر و در نتیجه ضرورت شناسایی چنین فعالیت‌هایی از نگاه اقتصاد نئوکلا سیک بی‌معنا است؛ زیرا پرداختن به این موضوع منجر به نقض حاکمیت مصرف‌کننده و همین طور دخالت دولت در بازار می‌شود که پیامد نهایی آن کاهش رشد اقتصادی است. در مقابل ، از منظر اقتصاد نهادگرا شناسایی فعالیت‌های مولدتر و حمایت از آنها شرط لازم برای رشد و توسعه است. در همین‌جا می‌توان به اهمیت نقش فناوری هم در تحولات بلندمدت توسعه‌ای و هم در سلطه و سیطره آن بر زندگی اجتماعی اشاره کرد. از نظر نهادگرایان، تحولات فنارورانه به مثابه لکوموتیو رشد و توسعه اقتصادی به جای آنکه تحت تاثیر علائم قیمتی ارسالی از بازارها به بنگاه‌های تولیدی باشد، تحت تاثیر «ظرفیت جذب» است که تابعی از موجودی دانش علمی وفنی جامعه است که خود تحت تاثیر این عوامل است: «ذخیره مشترک علمی به ارث رسیده از گذشته، دانش انباشته شده در حین سرمایه‌گذاری‌های جدید، یادگیری در حین عمل، سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی و تربیت کارآفرینان و فن‌ورزان و مهندسان خلاق، مهارت‌های سازمانی و مدیریتی و توانایی در استفاده از ذخیره مشترک دانش جهانی از طریق حضور قوی درتعاملات شبکه‌ای علمی و فنی منطقه‌ای و جهانی.»

* (عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی)