معرفی مفاهیم کلی مرتبط با «توانمندسازی زنان»

فاطمه حسنی *

قسمت اول

با وجود عزم جهانی مبنی بر توسعه‌ پایدار و همه‌جانبه و کاهش ابعاد جهانی فقر، نرخ بی‌سوادی و فقر در زنان هنوز در بسیاری از کشورهای جهان نسبت به مردان بالا‌تر است. همچنین در مقایسه با مردان، زنان دسترسی کمتری به مراقبت‌های پزشکی و امکانات آموزشی دارند، حق مالکیت خصوصی آنها به مراتب بیشتر زیر پا گذاشته می‌شود، به مراتب بیشتر احتمال دارد که قربانیان خشونت خانگی شوند و نهایتا در اکثریت کشورهای دنیا، فرصت‌های شغلی به صورت عادلانه و بر اساس میزان شایستگی، میان مردان و زنان تقسیم نمی‌شود و به صورت معمول هم امکان حضور در سطوح بالای قدرت سیاسی-‌ ‌اجتماعی برای زنان محدود است. در نظر گرفتن این واقعیت که مقابله با نابرابری‌های جنسیتی و شایسته‌سالاری، یکی از مهم‌ترین پیش‌‌شرط‌های رسیدن به توسعه همه‌جانبه و پایدار و همچنین مبارزه با فقر است [۱]، تمام ماجرا نیست؛ بلکه این موضوع یعنی رفع جنبه‌های مختلف تبعیض‌های جنسیتی، یکی از اهداف اصلی عدالت اجتماعی بوده و به خودی‌خود نیز اهمیت بسیار دارد. بر این اساس به نظر می‌رسد، واکاوی مفهوم «توانمند سازی زنان» (Women Empowering) و تلاش برای طراحی الگوی مناسبی به منظور اجرایی ساختن آن، امری مهم، هم در حوزه توسعه اقتصادی و هم در حوزه عدالت اجتماعی محسوب می‌شود که در این سلسله یادداشت‌ها، قصد داریم تا حدودی به این مهم نزدیک شویم.

شاخص‌های توسعه‌یافتگی معطوف به جنسیت

برای دریافت بهتر اهمیت مفهوم توانمندسازی زنان، به نظر می‌رسد آشنایی با برخی از شاخص‌های سنجش درجه توسعه‌یافتگی جوامع که به عامل جنسیت نیز عنایت دارند، ضروری باشد:

الف) شاخص توسعه انسانی (Human Development Index) یا HDI

با مشخص شدن شکاف بسیار بین کشور‌های توسعه یافته و جهان سوم و همچنین اختلاف زیاد در بهره‌مندی گروه‌های مختلف درون هر یک از این جوامع از امکانات اولیه به ارائه شاخص‌هایی برای سنجش عوامل غیر‌اقتصادی در توسعه‌یافتگی کشورهای مختلف توجه شد.

به این ترتیب سازمان ملل متحد در هر سال به محاسبه «شاخص توسعه انسانی» برای تک‌تک کشورها می‌پردازد که در محاسبه این شاخص، میانگینی از شاخص‌های مختلفی چون متوسط درآمد سرانه، میزان بهره‌مندی شهروندان از امکانات بهداشتی و نیز آموزشی، نابرابری درآمدی و نیز نابرابری در دسترسی به امکانات بهداشتی و آموزشی در نظر گرفته می‌شود. همچنین یکی از پارامترهای مهم مربوط به سنجش نابرابری موجود در هر کشور در زمینه دسترسی به آموزش و بهداشت، به نابرابری موجود بین زنان و مردان در دسترسی به این امکانات مربوط می‌شود.

ب) شاخص‌ توسعه جنسیتی(Gender Development Index) یا GDI

در سال ۱۹۹۵ دفتر برنامه‌ریزی توسعه سازمان ملل متحد به انتشار شاخصی تحت عنوان شاخص توسعه جنسیتی در گزارش سالانه خود اقدام کرد. (GDI) میانگین سه شاخص است که تفاوت جنسیتی را در سه زمینه امید به زندگی در بدو تولد، نرخ با سوادی و همچنین درآمد بررسی می‌کند.

ج) شاخص توانمند‌سازی زنان (Gender Empowerment Measure)

این شاخص نیز به صورت میانگین سه شاخصی محاسبه می‌شود که هر یک به نحوی بیانگر اهمیت حضور زنان در جامعه است. این شاخص درصد زنان در پارلمان نسبت به مردان و نسبت زنان در میان مدیران ارشد، مدیران و متخصصان و کارکنان فنی، تولید ناخالص زنان نسبت به مردان و همچنین نسبت سرانه سهم زنان و مردان از درآمد ناخالص ملی را در بر ‌می‌گیرد.

نظریات مربوط به نقش زنان در توسعه

طرح مساله نقش زنان در توسعه کلان اقتصادی، از لحاظ خاستگاه تاریخی به تحولات بعد از جنگ جهانی دوم باز می‌گردد. از آن زمان تا کنون، رهیافت‌های متفاوتی برای تعریف محتوای برنامه‌های آن در مقاطع تاریخی مختلف بیان شده است که می‌توان آن را در سه بخش کلی مطرح نمود:

۱ - نظریات رفاه، برابری و فقرزدایی

۲ - نظریه کارآیی

۳ - نظریه توانمندسازی

اولین توجه و کمک مستقیم به زنان، پس از جنگ جهانی دوم در اروپا بود. این امر با پرداختن به مقوله رفاه زنان صورت گرفت. در این برهه از آنجا که با توجه به کشته شدن تعداد زیادی از مردان در طول جنگ جهانی، تعداد خانواده‌های تک‌سرپرست (و دارای سرپرست زن) رو به افزایش بود، دولت‌های مختلف تصمیم گرفتند تا با کمک اقتصادی مستقیم به این زنان سرپرست خانوار، خانواده‌ها را از این کمک‌ها بهره‌مند کنند، بنابراین می‌توان گفت محور کمک‌ها خانواده بوده است نه زنان.

اما بازنگری نظریه‌های توسعه در دهه ۷۰ میلادی پژوهشگران را به سوی نظریه برابری جنسیتی سوق داد که بر اساس آن با آنکه زنان مشارکت‌کنندگان فعالی بودند، اما تولیدات آنها در پروژه‌های توسعه به حساب نیامده است. چرا که بخش زیادی از کار آنها در بخش کشاورزی بوده و به عنوان نیروی کار خانوادگی محسوب می‌شوند که مزد دریافت نمی‌کردند. از این رو مطرح شد که باید فرصت‌های برابر شغلی برای زنان و مردان ایجاد شده و زنان از طریق ورود به بازار اشتغال وارد فرآیند توسعه شوند. همچنین در رویکرد فقرزدایی، تاکید ویژه‌ای بر رفع نابرابری جنسیتی در میان فقرا صورت گرفت. به عبارت دیگر با توجه به آنکه معمولا در مناطق به‌شدت توسعه‌نیافته و فقیرنشین، نابرابری جنسیتی شدیدتر است، نگرشی مطرح شد که به موجب آن زنان کشورهای جهان سوم، به عنوان فقیر‌ترین فقرا محسوب می‌شدند.

طبق این نظریه، فقر زنان نتیجه دسترسی نداشتن به تملک زمین، سرمایه و تبعیض موجود در بازار کار است و در نتیجه ایجاد بسترهای حقوقی و اجتماعی، مساله‌ای کلیدی برای فقرزدایی زنان به حساب می‌آید. در نهایت رویکرد «توانمند‌سازی زنان» به مفهوم تلاش برای ایجاد بسترهای قانونی و نیز اجتماعی مورد نیاز به منظور بهره‌مندی زنان از ظرفیت بالقوه یکسان برای نقش‌آفرینی اقتصادی و اجتماعی، پس از چهارمین کنفرانس سازمان ملل متحد در زمینه مسایل زنان (برگزارشده در پکن و در سال ۱۹۹۵)، آنچنان که در بند ۱۳ بیانیه پایانی این کنفرانس تصریح شده است، به عنوان یک استراتژی کلیدی برای توسعه اقتصادی - اجتماعی - سیاسی جوامع مختلف مطرح شد.

توانمندسازی زنان براساس تعاریف سازمان ملل متحد

براساس تعریف رسمی ارائه‌شده توسط سازمان ملل متحد، «توانمندسازی زنان و مشارکت کامل آنها بر اساس برابری در همه حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی، از جمله مشارکت در فرآیند تصمیم‌گیری و دسترسی به قدرت» به عنوان یکی از شالوده‌های اصلی «دستیابی به برابری، توسعه و صلح» محسوب می‌شود. ضمن آنکه بیانیه پایانی چهارمین کنفرانس سازمان ملل متحد در حوزه مسایل زنان، اینچنین بیان می‌کند که متاسفانه، افراط در رویکرد ارزیابی روند توسعه‌یافتگی بر مبنای افزایش شاخص‌های کمی رشد اقتصادی، باعث عدم توجه به میزان مشارکت زنان در این پروسه شده است و در نتیجه شاخص تغییر در ساختار‌های اقتصادی و اجتماعی برای توانمند‌‌سازی زنان‌ که زیر بنای توسعه‌ بلندمدت و پایدار به حساب می‌آید، مورد بی‌توجهی قرار گرفته است.

در بخش بعد سعی خواهد شد که درباره معیارها و پس از آن روش‌های توانمندسازی زنان به صورت کلی توضیحاتی ارائه شود.

ادامه دارد . . .

fts.hassani@gmail.com *

ارجاعات:

[۱]: Oxfam gender policy, ۱۹۹۳

[۲]: بیانیه پایانی کنفرانس مذکور در نشانی اینترنتی زیر قابل دسترسی است:

https://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/platform/declar.htm