اهمیت «ارزیابی تاثیر» در پروژه‌های سازمان‌های غیردولتی

حمیدرضا صابر *

قسمت سوم

چکیده:

یکی از بارزترین جلوه‌های فعالیت اجتماعی، سازمان‌های غیردولتی است. سازمان‌هایی که امروزه برایشان نقش کتمان‌ناپذیری در فرآیند توسعه پیش‌‌بینی شده است، ولی این سازمان‌ها در واقعیت تا چه حد به این هدف نزدیک شده‌اند؟ چه مشکلاتی در هدف‌گذاری باعث زمین‌گیر شدن این سازمان‌ها شده و چگونه می‌توان برای حل آنها برنامه‌ریزی کرد؟ در دو قسمت گذشته، درباره معرفی کلی «ارزیابی تاثیر» پروژه و نیاز به آن در مراحل مختلف پروژه، از پیش از اجرا و مرحله طراحی تا پس از اجرا و مرحله بازبینی صحبت شد و بیان شد که برای سنجش میزان موفقیت یک پروژه، ارزیابی تاثیر دیدگاه همه‌جانبه‌تری را از ارزیابی صرف اثربخشی یا کارآیی در اختیار می‌گذارد. در آخر هم اشاره شد که دیدگاه نفع‌برندگان اصلی پروژه (مثلا مددجویان یک پروژه حمایتی) باید به عنوان زاویه دید اصلی، برای نگاه‌ به موفقیت پروژه در نظر گرفته شود. با این مقدمات، می‌توان به صورت جزئی‌تر درباره ارزیابی تاثیر در سازمان‌های غیردولتی و پروژه‌های توسعه‌ای پرداخت.

مفهوم سازمان‌های غیردولتی یا NGO از حدود سال ۱۹۴۵ میلادی رواج پیدا کرد (Peter Willetts, ۲۰۰۱) و در این ۶ دهه، تلقی از نقش آنها و نتیجتا محتوا و فرمشان تغییرات بسیاری کرده است. البته رشد چشمگیر آنها مربوط به دهه ۸۰ به بعد است که سازمان‌های غیردولتی در بسیاری موارد خلأ تامین خدمات اجتماعی را که در نتیجه کناره‌گیری دولت از این فعالیت‌ها پدید ‌آمده است، پر کرده‌اند.

(David Harvey, ۲۰۰۵) در سال‌های اخیر همواره بحث زیادی درباره نقش سازمان‌های غیردولتی - که نتیجتا غیرانتفاعی (non-profit) و غیرقضایی(non-criminal) هستند - در فرآیند توسعه بوده‌ایم و برخی آن‌را فرصتی برای مقابله با فقر دانسته‌اند (Muhammad Yunus, ۲۰۰۷) و از طرفی برخی دیگر معتقدند که آنها نقش اسب تروا را برای نئو‌لیبرالیسم بازی می‌کنند (T. Wallace, ۲۰۰۳) شاید مهم‌ترین دلیل گروه اخیر برای حمله این‌چنینی به ساختارهای غیردولتی همان چیزی باشد که هاروی هم به آن اشاره کرده بود؛ یعنی انجام دادن وظایف یا خدماتی که ویژه دولت است، خدماتی که در صورت انجام شدن آنها توسط سازمان‌های غیردولتی به جای دولت، به غیر از اشکالات فراوان در اجرا و نتایج، به طور خودبه‌خود حق شهروندان برای بهره‌مندی از آنان به امتیازی بدل می‌شود که در شرایط خاص به بعضی از آنها تعلق می‌گیرد. فارغ از صحیح بودن یا نبودن این نوع تحلیل، که مربوط به ماهیت وجودی سازمان‌های غیردولتی و مربوط به اقتصاد سیاسی است، در فرآیند اجرایی و تاثیرات پروژه‌های مختلف این سازمان‌ها بر اجتماع هم بحث‌های زیادی وجود دارد که در ادامه اشاره مختصری به آن می‌شود.

در گذشته گفته شد که تاثیر، تغییرات پایدار یا مهم در زندگی مردم است که مداخله خاصی آن‌را ایجاد می‌کند (دنیای افتصاد، شماره ۲۴۰۶، تاثیرات اجتماعی پروژه‌های توسعه محور) و ارزیابی تاثیر عملا سنجه‌ای برای فهم چگونگی رفتار این مداخله در زمینه اجرای پروژه است.

به غیر از میزان موفقیت تاثیرات از قبل پیش‌بینی شده، تاثیرات پیش‌بینی نشده پروژه را هم می‌سنجد.

اما نکته مهم در این‌جا این است که این تغییرات باید از نظر چه کسانی مهم باشند؟ همان‌طور که قبلا اشاره شد شرط لازم برای موفقیت پروژه، رضایت جامعه هدف آن است(دنیای اقتصاد، شماره ۲۴۱۳، اهمیت ارزیابی تاثیر در مراحل مختلف پروژه‌ها) اما رضایت جامعه هدف کافی نیست. ارزیابی تاثیر بر محور قضاوت‌هایی می‌گردد که حکم می‌کنند چه تغییراتی برای چه کسانی و توسط چه کسانی «مهم» تلقی می‌شوند (Roche, ۱۹۹۹) اگر مرحله طراحی یک پروژه موفق باشد، معمولا دیدگاه‌های مختلف، از جمله افکار عمومی و حامیان مالی و کنش‌گران و جامعه هدف درباره موفقیت پروژه، مستقل از نحوه اجرای آن نزدیک به هم خواهد بود؛ یعنی بر سر موفقیت، یا عدم موفقیت آن اجماع وجود دارد، زیرا در همان ابتدا سنجه مناسبی را برای ارزیابی مراحل مختلف پروژه در اختیار می‌گذارد.

ولی وقتی به هر دلیلی، این تلقی‌ها تفاوت عمده‌ای با هم داشته باشند به شدت روی فرآیند اجرای پروژه یا ادامه روند توسط پروژه‌های بعدی و نتیجتا روی فرآیند کلی توسعه تاثیر بدی بر جای می‌گذارد. اتفاقی که عملا برای سازمان‌های غیردولتی افتاده است. در شرایط رقابتی برای جذب حامیان مالی یا اجرایی، تک‌تک این سازمان‌ها در دفاع از عملکردشان مبالغه می‌کنند درست همان‌قدر که مخالفانشان در حمله به آنان مبالغه می‌کنند. (Cassen ۱۹۸۶, Riddell ۱۹۸۷) نتیجه این امر این شده است که حمایت از کمک‌های توسعه‌ای منوط به عقیده همگانی به اثربخشی آن است و توجیه اخلاقی این حمایت‌ها بر اساس دستیابی به اهداف استوار می‌شود (Roche, ۱۹۹۹) مشکل از جایی شروع می‌شود که تلقی از اهداف برای چهار گروهی که در بالا اشاره شد کاملا متفاوت است. مثلا ثابت نگه‌داشتن سطح درآمد یک خانواده فقیر در یک منطقه قحطی زده، برای کنش‌گران یک پروژه حمایتی و حتی جامعه هدف آن، یک هدف بسیار مهم تلقی می‌شود، ولی افکار عمومی به خاطر ناچیز پنداشتن آن‌چه که به دست آمده (در این جا درآمد این خانواده را با خانواده خود مقایسه می‌کند) همه پروژه را کم ‌اهمیت تلقی می‌کند. به طور خلاصه یعنی نپذیرفتن این حقیقت که اثربخشی اکثر این فعالیت‌ها پیش‌بینی‌ناپذیر و ارزیابی آن دشوار است، موجب آسیب‌پذیری NGOها و همه برنامه‌ها و همکاری‌های بین‌المللی در برابر انتقادهای عمومی و حمله‌های جدلی گوناگون می‌شود (Roche, ۱۹۹۹) در این‌جاست که ضرورت ارزیابی دقیق تاثیرات پروژه‌های سازمان‌های غیردولتی به خوبی مشخص می‌شود.

به نظر می‌رسد که اکثر این سازمان‌ها در ایران- به خصوص آنهایی که در قالب پروژه‌های حمایتی مشغول به فعالیت هستند - برای شناساندن اهداف خود حتی به داوطلبینشان هم ناتوان بوده‌اند و در سیکل معیوبی گیر افتاده‌اند که نیاز به افزایش اعتبار و گرفتن کمک مالی باعث شده که شکاف عمیقی بین آن‌چه که ابتدا مد نظرشان بود با وضعیت کنونی و ارتباط با جامعه هدفشان بیفتد؛ چون این‌گونه فعالیت‌ها لزوما به نتایج ملموسی مثل احداث جاده یا مجموعه ورزشی نمی‌رسد و بیشتر مبتنی بر افزایش توانایی (Empowerment) است؛ ولی آن‌چه که حامیان در نظر اول می‌خواهند فعلیت یافتن این توانایی‌هاست و نه امکان بالقوه آن. برای آنها ماهی اهمیت دارد و نه ماهی‌گیری.

این‌گونه شده است که بعضی معتقدند که توافق و تشریک مساعی بر مبنای ارزش‌های مشترک جای خود را به اعتماد بوروکراتیک داده است که بر اساس طرح‌ها، بودجه‌ها و حساب‌ها شکل می‌گیرند (Roche, ۱۹۹۹) ارزیابی تاثیر فرآیندی است که می‌تواند تا حدودی به حل این مساله کمک کند؛ زیرا پروژه‌ها را از این چرخه جهنمی که ناخودآگاه در آن گرفتار شده‌اند ممکن است نجات دهد، چون آنها را مجبور می‌کند که نتایج حقیقی کار خود را به صورت چارچوب‌مند بررسی کنند و این باعث می‌شود که برای آینده، با شناخت و اصلاح کاستی‌ها برنامه‌ریزی معقول‌تری انجام دهند.

پس از فهم نقش ارزیابی تاثیر در پیشبرد فعالیت‌های اجتماعی، در یادداشت بعدی سعی خواهد شد که از چگونگی این فرآیند و میزان همسازی روش‌ها و نتایج و وضعیت کنونی بیشتر توضیح داده شود.

Hrsaber@gmail.com*