ضرورت ترویج فرهنگ وقف و اعطای کمک‌های مردمی به دانشگاه‌ها
اشاره: مهم‌ترین اهداف دانشگاه‌ها ارائه خدمات آموزشی و پژوهشی به جامعه است. به عبارت دیگر، وظیفه افزودن بر سرمایه‌های انسانی هر جامعه‌ای را دانشگاه‌ها به عهده دارند. بدیهی است چنانچه دانشگاه‌ها از اعتبارات مالی کافی برای تحقق اهداف خود برخوردار نباشند، در انجام وظایف خود با مشکل مواجه می‌شوند و نمی‌توانند به طور صحیح در جهت چرخه توسعه اقتصادی کشور عمل کنند. لذا تامین اعتبارات مالی مکفی یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی دانشگاه‌ها است.
اشاره: مهم‌ترین اهداف دانشگاه‌ها ارائه خدمات آموزشی و پژوهشی به جامعه است. به عبارت دیگر، وظیفه افزودن بر سرمایه‌های انسانی هر جامعه‌ای را دانشگاه‌ها به عهده دارند. بدیهی است چنانچه دانشگاه‌ها از اعتبارات مالی کافی برای تحقق اهداف خود برخوردار نباشند، در انجام وظایف خود با مشکل مواجه می‌شوند و نمی‌توانند به طور صحیح در جهت چرخه توسعه اقتصادی کشور عمل کنند. لذا تامین اعتبارات مالی مکفی یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی دانشگاه‌ها است. مطلب حاضر در گفت‌وگو با دکتر مصطفی عمادزاده، عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه اصفهان، برخی از ابعاد مشکل کمبود منابع مالی دانشگاه‌ها را مورد بررسی قرار داده و بر اهمیت جهت‌دهی موقوفات و کمک‌های مردمی به دانشگاه‌ها تاکید دارد.
آیا کمبود منابع مالی یک مشکل خاص دانشگاه‌های ایران است یا سایر دانشگاه‌های جهان نیز با این مشکل مواجه هستند؟
مساله کمبود مالی دانشگاه‌ها یک مساله بین‌المللی است و در تمام کشورهای دنیا از آمریکای شمالی گرفته تا کشورهای آمریکای جنوبی، کشورهای اروپایی، حتی کشورهای نروژ، فنلاند و سوئد و کشورهای دیگر جهان، آسیا و آفریقا همه عموما با کمبود بودجه مواجه هستند. علتش هم این است که بعد از جنگ جهانی دوم تقاضای اجتماعی برای ورود به دانشگاه افزایش یافت و دولت‌ها عموما برای تامین بودجه دانشگاه‌ها با مشکل مواجه شدند. تا جایی که مثلا برخی دانشگاه‌ها برای کاهش هزینه‌ها دوره‌های مشترکی با دانشگاه‌های دیگر برگزار می‌کنند. بنابراین، این یک اصل کلی است که دانشگاه‌های دنیا با کمبود بودجه مواجهند. آخرین شاهدی که دارم کشور آمریکا به خصوص ایالت کالیفرنیا است، البته قبلا دانشگاه‌های ایالت کالیفرنیا کمتر از دانشگاه‌های دیگر کمبود بودجه داشتند؛ اما این دانشگاه‌ها هم با کمبود بودجه مواجه شدند و مجبور شدند که شهریه‌ها را افزایش بدهند.
در مورد ایران چه می‌توان گفت؟ آیا در ایران هم مشکلات به همین صورت است یا نه؟
مساله ایران خیلی پیچیده است. برای اینکه در ایران دانشگاه‌ها مثل سایر ارگان‌های دولتی عادت کرده‌اند فقط و فقط متکی به بودجه دولت باشند. در بسیاری از کشورهای دنیا بودجه دانشگاه‌ها از چند بخش تامین می‌شود. یکی از دولت، یکی از صنعت یا دستگاه‌هایی که نیاز به دانشگاه‌ها دارند و خدمات دانشگاهی از دانشگاه‌ها می‌خواهند و یکی دیگر کمک‌های مردمی است که خیلی مهم است. در آمریکا و اروپا زمین‌ها و ساختمان‌های دانشگاه‌ها را مردم هدیه می‌کنند و کمک‌های مردمی خیلی زیاد است و عامل چهارم شهریه است؛ به طوری که دانشگاه‌ها شهریه قابل توجهی از دانشجو می‌گیرند. اینکه عرض می‌کنم نسبت به هزینه‌های سرانه دانشجو قابل توجه است. بنابراین تعدد منابع درآمدی دانشگاه‌ها خیلی زیاد است و دانشگاه اگر در یک زمینه کمبود داشته باشد در زمینه‌های دیگر فرصت جبرانش را دارد؛ ولی در دانشگاه‌های دولتی در کشور از زمان رژیم گذشته عادت کرده‌اند سوبسید دریافت کنند. حتی در قانون اساسی ما هم کمک دولت به دانشگاه‌ها آمده است. امروز هم کمبود منابع مالی دانشگاه‌ها به شکل معضلی پیچیده خود را نشان می‌دهد.
شما چه پیشنهادی برای دانشگاه‌های ایران دارید و برای رفع این معضل تا چه حدی شما مجاز می‌دانید که دانشگاه‌ها وارد عرصه‌های اقتصادی شوند؟
در مورد قسمت اول سوال شما من فکر می‌کنم که دانشگاه‌های ایران باید تعدد منابع درآمدی داشته باشند و تنها به بودجه‌های دولت وابسته نباشند. یک راه‌حل اینکه خدماتی را برای بخش صنعت و بخش‌های دیگر اقتصاد کشور مثل بخش کشاورزی و خدمات ارائه و بابت این خدمات درآمدهایی را دریافت نمایند و بعد باید حتما روی کمک‌های مردمی حساب نموده و مردم را تشویق به کمک کنند.
خیلی از مردم حاضرند به دانشگاه‌ها کمک کنند و برای دانشگاه‌ها ساختمان بسازند یا به نام خودشان آزمایشگاه بسازند، زمین ورزشی بسازند، کتابخانه بسازند. باید دانشگاه‌ها این زمینه را فراهم بکنند. متاسفانه در این زمینه موانعی وجود دارد مثلا در اصفهان (و سایر دانشگاه‌ها) این آزادی عمل نبوده که مردم بتوانند به راحتی در دانشگاه‌ها سرمایه‌گذاری بکنند و البته اخیرا بهبودهایی حاصل شده ولی هنوز آن طوری که باید و شاید نیست. مثلا این‌گونه که من به نام خودم یا پدرم بتوانم ساختمانی را در دانشگاه تاسیس بکنم هنوز چنین چیزی نیست.
نکته دیگر اینکه من به هیچ عنوان فکر نمی‌کنم که دانشگاه‌ها وارد تجارت و بازاریابی بشوند و خرید و فروش انجام دهند و آن اصالت، منزلت و جایگاهی که علم داشته را به سطح پایین بیاورند و به اصطلاح بازاری شوند؛ ولی برعکس به این نکته هم فکر می‌کنم که الان در ترکیه ۴۰ درصد دانشگاه‌ها خصوصی‌اند و در ژاپن ۶۰ درصد دانشگاه‌ها خصوصی شدند، چون دولت نمی‌توانسته بودجه اینها را تامین کند، اجازه رشد دانشگاه‌های خصوصی را دادند. در ایران هم رشد دانشگاه‌های غیرانتفاعی قابل توجه بوده، ولی هنوز کافی نیست و دولت باید اجازه دهد آن دسته از دانشگاه‌های غیرانتفاعی که خوب عمل می‌کنند، توسعه پیدا کنند و رشته‌های بیشتری ایجاد کنند و آزادی عمل مالی بیشتری داشته باشند.
شما فرمودید مجاز نمی‌دانید که دانشگاه‌های ایران راسا وارد فعالیت‌های اقتصادی شوند؛ اما برخی دانشگاه‌های خارج، در کنار حفظ حیثیت علمی خود وارد فعالیت‌های اقتصادی شده و یک ممر درآمدی برای خود یافته است.
عرض کردم که دانشگاه‌ها باید با صنعت ارتباط داشته باشند؛ ولی مثل بعضی از دانشگاه‌ها که کلاس کامپیوتر یا زبان می‌گذارند یا برای کسب درآمد به شرایط پایین‌تری مثل کلاس‌های آموزشی سطح پایین خود را تنزل می‌دهند به هیچ عنوان آن را شایسته نمی‌دانم و الا ارتباط با بخش صنعت یا کشاورزی یا خدمات و انجام کارهای تحقیقاتی را که بتوانند گرهی از مشکلات بخش خصوصی حل کند، شایسته می‌دانم؛ ولی بعضی از دانشگاه‌ها خود را در حد پایین‌تری آورده‌اند و کلاس‌هایی در سطح آموزشگاه گذاشته‌اند.
در مورد وارد شدن دانشگاه‌ها به خرید و فروش سهام در بورس اوراق بهادار چه نظری دارید؟
کار سهام درست نیست؛ چرا که دانشگاه کارش تولید علم و پژوهش است و وارد تجارت نباید شود. تا به حال نشنیدم که دانشگاهی وارد خرید و فروش سهام به عنوان سودآوری بشود، کالایی را بخرد و به قیمت دیگری بفروشد و این کارها اصلا به صلاح دانشگاه‌ها نیست. دانشگاه همه فکر و ذکرش باید تولید علم و پژوهش باشد و در آن زمینه که تخصص دارد یعنی پرورش جوانان فرهیخته و متخصص و مدیران توانمند تلاش کند نسبت به حالتی که خودش وارد تجارت و خرید و فروش شود.
مشکل دیگر دانشگاه‌های ما علاوه بر کمبود بودجه، «بدتخصیص دادن» همین بودجه اندک است. نظر شما در این مورد چیست؟
به هر حال یکی از معضلات دانشگاه‌های ما این است که مدیرانش عموما تجربه مدیریتی ندارند و از دانش مدیریتی بهره‌مند نبوده‌اند و بسیاری از مدیران و روسای دانشگاه‌های ما استادانی هستند از رشته‌های گوناگون و البته در رشته خودشان افراد فرهیخته‌ای هستند؛ اما مدیریت یک تخصص است. به نظر من که رشته‌ای به نام مدیریت دانشگاهی باید به وجود بیاید و ما مدیرانی را تربیت کنیم برای مدیریت دانشگاه‌ها.
به نظر شما راهکار اخذ شهریه از دانشجویان تا چه حد در کاهش مشکلات مالی دانشگاه‌ها مؤثر است و به چه شیوه‌ای باید اخذ شود؟
فکر می‌کنم که باید دانشجو نیز در تامین هزینه‌ها مشارکت بکند. برای اینکه اگر مشارکت کند طول دوره تحصیلی دانشجویان زودتر تمام می‌شود و دانشجو بهتر درس می‌خواند و قدر دانشگاه را بهتر می‌داند. وقتی که هر کالایی مجانی باشد، قدرش را نمی‌دانیم و در استفاده از آن احساس مسوولیت نمی‌کنیم. به هر حال من فکر می‌کنم دانشگاه‌ها باید شهریه بگیرند؛ ولی حالا چقدر باید بگیرند احتیاج به بررسی بیشتری هست. ولی من فکر می‌کنم که باید حتما دانشجو شهریه بپردازد و اگر در ابتدا رقمی تعیین شود مثلا ۱۰۰ هزار تومان در سال که مقدار کمی است به تدریج فرهنگ پرداخت شهریه و مشارکت در هزینه‌های دانشگاه‌های دولتی باب می‌شود؛ به طوری که بتوان به مرور زمان تا ۲۰ درصد هزینه‌های دانشگاه را از طریق دریافت شهریه تامین کرد. این در تمام دانشگاه‌های دنیا (حتی دانشگاه‌های دولتی) مرسوم است که دانشجو حداقل قسمتی از هزینه دانشگاه‌ها را پرداخت کند.
در مورد خدماتی که دانشگاه‌ها به ویژه به بخش صنعت می‌توانند ارائه دهند، چه می‌توان گفت؟ گرچه به نظر می‌رسد که دانشگاه‌ها توانایی پاسخ به نیازهای بخش صنعت را دارند؛ ولی صنایع ما گرایش کمتری برای تعامل فعال با دانشگاه دارند.
من تا آنجایی که در اصفهان می‌بینم صنایع بزرگ خیلی به دانشگاه نزدیک‌اند. مثل فولاد مبارکه، ذوب آهن، سیمان، پلی اکریل که با دانشگاه‌ها خیلی مرتبطند و بودجه‌های قابل توجهی در قالب طرح‌های تحقیقاتی در اختیار دانشگاه‌ها قرار داده‌اند. ولی در کل کشور حق با شماست. ارتباط صنعت و دانشگاه در آن حدی که باید باشد، نیست و ما ناچاریم که در این زمینه سرمایه‌گذاری‌های بیشتری کنیم مثلا دانشجویان را هدایت بکنیم که در صنعت کار یاد بگیرند و ارتباط صنعت و دانشگاه را بیشتر کنند. ما در تقویت روابط صنعت و دانشگاه هنوز ابتدای راه هستیم.
شما چهار منبع برای تامین مالی دانشگاه‌ها عنوان کردید، بودجه دولتی، ارتباط با بخش‌های اقتصادی، شهریه و کمک‌های مردمی می‌خواستم در مورد افزایش کمک‌های مردمی توضیحات بیشتری بفرمایید.
ببینید ما از تمام توانمان باید استفاده کنیم. از تریبون نماز جمعه این مساله را باید پیگیری بکنیم تا سخنان مقام رهبری، رییس‌جمهور، وزرای علوم، آموزش و پرورش و… مردم توان لایزالی دارند و خیلی‌ها حاضرند که به دانشگاه‌ها کمک بکنند. منتها ابزارش این است که وقتی مردم کمک می‌کنند به دانشگاه‌ها تاسیسات آزمایشگاه، زمین‌های ورزشی، سایت‌ها و… باید این کمک‌ها از بدهی‌های مالیاتی‌شان کسر شود. در تمام کشورها همین طور هست. در کشور ما هم در گذشته این طور بوده و دوباره باید احیا شود. فرض کنید که من به عنوان یک فرش فروش می‌خواهم در جایی دانشگاهی بسازم یا دانشگاه‌های موجود را توسعه دهم. این کمکی که من می‌کنم باید جزو هزینه‌های قابل قبول محسوب شود. همچنان که در عرصه ورزش این کار صورت می‌گیرد. این راهکار در گذشته وجود داشته است؛ اما باید دوباره به آن توجه نمود و آن را احیا کرد.
