پرونده‌ای برای مهاجران افغان در ایران

میثم هاشم‌خانی- چرخش شدید یک سال اخیر سیاست‌های کشور در قبال مهاجران افغان، تا چه حد در راستای منافع ملی ما قرار دارد؟ و تا چه حد با میانگین استانداردهای رفتارهای کشورهای دیگر در قبال مهاجران ایرانی سازگار است؟

آیا ممنوعیت ثبت‌نام کودکان مهاجران افغان در مدارس ابتدایی و راهنمایی، آن هم کودکانی که از قضا بخش بزرگی از آنها متولد ایران بوده و بعضا یکی از والدین آنها ایرانی است، با سیاست‌های انسان‌دوستانه سازگاری دارد؟ آیا ممنوعیت باز کردن حساب بانکی برای مهاجران افغان، ملزم ساختن آنها به پرداخت هزینه‌های بسیار بالاتر برای خدمات بهداشتی و درمانی و ملزم نمودن آنها به اخذ مجوز از وزارت کشور برای هر بار سفر از یک استان به استان دیگر، آن هم در شرایطی که مهاجران افغان باید هر چند ماه یک بار مبالغی برای تمدید کارت اقامت خود بپردازند، در راستای منافع ملی ما است؟
فردا، ۳۱ خرداد (۲۰ ژوئن)، روز بین‌المللی مهاجران و پناهندگان است. این روز، برای ایران، روز مهمی محسوب می‌شود؛ هم به علت جمعیت بزرگ مهاجران ایرانی در کشورهای دیگر و هم به دلیل جمعیت قابل توجه مهاجران افغان و عراقی که در ایران ساکن هستند. به بهانه این روز، می‌توانستیم ریشه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور را تجزیه و تحلیل کنیم؛ به ارزیابی وضعیت سیاست‌های کشورهای مختلف در قبال مهاجران ایرانی بپردازیم، یا در یک نگاه کلی‌تر مقوله مهاجرت در سطح بین‌المللی را بررسی کنیم. اما چرخش چشمگیر یک‌ساله اخیر سیاست‌های ایران در قبال مهاجران افغان، باعث شد که در پرونده پیش‌رو، تمرکز خود را بر ارزیابی اجمالی این سیاست‌ها قرار دهیم.
واقعیت آن است که صرف‌نظر از صحیح بودن یا غلط بودن سیاست‌های مهاجرپذیری کشورمان در دهه ۱۳۶۰، هم‌اکنون ما با جمعیتی از مهاجران افغان مواجه هستیم که بخش بزرگی از آنها، قسمت اعظم عمر خود را در ایران گذرانده‌اند، بسیاری از آنها در ایران ازدواج کرده‌اند و فرزندانی دارند که هم متولدشده ایران و هم بزرگ‌شده ایران هستند. این افراد به واسطه سال‌ها زندگی در ایران، پیوندهای زیادی یا جامعه ایرانی دارند و طبیعتا سیاست منطقی در قبال آنان، طراحی فرآیند شفافی است که دست‌کم به فرزندان متولدشده در ایران، تابعیت ایرانی اعطا کند.
بالاخره اینکه در شرایطی که در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر دنیا شاهد انبوه پژوهش‌های جامعه‌شناختی با هدف ادغام و جذب جامعه مهاجران و پژوهش‌های اقتصادی متعدد با هدف ارزیابی جنبه‌های مختلف اقتصادی حضور مهاجران هستیم، ای کاش ما هم روز بین‌الملی مهاجران و پناهندگان را بهانه‌ای قرار دهیم تا به ارزیابی دقیق‌تر سیاست‌های یک سال اخیر خود در قبال مهاجران افغان بپردازیم؛ این سیاست‌ها را با میانگین سیاست‌های کشورهای دیگر در قبال مهاجران ایرانی مقایسه کنیم، به نقش مخرب بالقوه این سیاست‌ها در تعامل اقتصادی و تجاری و سیاسی خود با افغانستان توجه کنیم و بالاخره حتی اگر در نهایت به این نتیجه رسیدیم که باید محدودیت‌هایی سنگینی را برای مهاجران افغان در نظر بگیریم، اجازه ندهیم این محدودیت‌ها باعث تخریب سرمایه انسانی آنان و در نتیجه افزایش ناهنجاری‌های اجتماعی در کشور شود.