گروه تاریخ و اقتصاد: تا قبل از سال ۱۳۱۴، برق مشهد به وسیله چندین کارخانه شخصی تامین می‌شد و قیمت برق نیز از لحاظ رقابت مالکین کارخانه‌های کیلو واتی۲ الی ۴ریال بود. روشنایی بیوتات آستان قدس هم از دو دستگاه ماشین متعلق به خود آستان قدس رضوی تامین می‌شد. در اوایل سال ۱۳۱۶، شهرداری مشهد مالکین کارخانجات برق را ملزم کرد که شرکتی تشکیل دهند تا قیمت برق به یک نرخ و با گردآوردن سرمایه کافی احتیاجات روز افزون برق شهر مشهد را تامین کنند.هیات‌مدیره شرکت خسروی از سال ۱۳۱۳تا۱۳۱۹هفت نفر بوده‌اند که طبق مقررات اساسنامه، سه نفر از بین شرکای پارسی مقیم هندوستان و چهار نفر از بین شرکای مقیم خراسان انتخاب می‌شده‌اند. در سال ۱۳۲۰، تعدادی از سهامداران کارخانه ضمن شکایت، به عدم سوددهی کارخانه اعتراض دارند.

چنین به نظر می‌رسد بعد از شهریور ۱۳۲۰ با اشغال مشهد و تورم ناشی از حضور متفقین در ایران، از لحاظ اقتصادی کارخانجات دچار بحران ‌شوند، زیرا طبق اسناد، نیروی برق مصرفی ارتش سرخ در مشهد را شرکت سهامی برق خسروی تامین می‌کرده است. در گزارشی آمده است قریب ۹ ماه است توربین این شرکت مشغول کار است و با به‌کار بودن آن، وضعیت برق شهر به واسطه مقدار برق که ارتش شوروی مصرف می‌کند، به کلی ضعیف و اغلب نقاط خاموش است.

شرکت سهامی برق خراسان به‌منظور تهیه برق مشهد و سر و سامان دادن به قیمت برق و تامین روشنایی مشترکین در سال۱۳۱۶تاسیس می‌شود. این شرکت پس از تجمیع تمامی کارخانه‌های خصوصی برق به شرکت سهامی برق خراسان تبدیل می‌شود. در تاریخ بیست و یکم بهمن ماه ۱۳۱۷ بین هارطونیان، رییس شرکت سهامی برق خراسان، و کوزه‌کنانی و درودی شرکت خشکبار خراسان، قراردادی منعقد می‌شود تا ۵۰۰ تن کشمش به هامبورگ صادر و از این طریق مقداری ارز تهیه شده تا دستگاه‌های برق از آلمان خریداری شود.

عبدالجواد جعفر زاده از اول اردبیهشت ۱۳۱۸طبق قراردادی با شرکت سهامی برق خراسان یک دستگاه موتور بلاکستون ۹۵ آمپر۱۱۰ولت را به شرکت برق با مبلغ ماهانه ۱۵۰۰ریال اجاره می‌دهد.

از اول مرداد ۱۳۱۶، شرکت سهامی برق مشهد، نرخ برق در تمام نقاط مشهد را به شرح زیر اعلام کرده است:

طبق تشخیص کنتور کیلوواتی ساعتی سه ریال.

چراغ‌های عددی تا نصف شب به قرار زیر:

۱۵ شمعی از قرار ۸

۲۵ شمعی از قرار ۱۲

۴۰ شمعی از قرار ۱۶

۵۰ شمعی از قرار ۱۸

۶۰ شمعی از قرار ۲۲

۷۵ شمعی از قرار ۲۷ و

۱۰۰ شمعی از قرار ۳۶.

چارت سازمانی شرکت سهامی برق خراسان در سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۸، بدین شرح بوده است:

۱. ملکان هارطونیان، مدیرعامل، با حقوق ماهانه ۳۰۰۰ریال و ملک قاسم نیری، معاون مدیرعامل، با حقوق ماهانه ۱۲۰۰ریال.

۲. اسماعیل ملک پور به عنوان مسوول دایره دبیرخانه با حقوق ماهانه ۷۰۰ریال که دو نفر کارمند زن به نام‌های بانو کافی رضایی و فخرالزمان دخانیان با حقوق ماهانه ۱۵۰ریال مشغول فعالیت بودند.

۳. دایره حسابداری با ۹ نفر حسابدار، کمک حسابدار، تحویلدار، کارپرداز و انباردار که علی اصغر عطایی، مسوول حسابداری، با حقوق ماهانه ۷۰۰ ریال.

۴. شعبه تحصیلداری با ۵ نفر کارمند که جواد خسروی سر تحصیلدار، با حقوق ماهانه ۵۰۰ ریال خدمت می‌کرده است.

۵. دایره فنی با ۶۹ نفر پرسنل که معاون دایره فنی آقای ارشاوپرهاروطیونیان، با حقوق ماهانه ۱۲۰۰ریال. در دایره فنی کریکورسوچکف مکانیک خارجی ماهانه ۱۵۰۰ریال حقوق دریافت می‌کرده است.

در مجموع تعداد پرسنل شرکت سهامی برق خراسان تا سال ۱۳۱۸، ۸۸ نفر بوده‌اند.

در سوم بهمن ماه ۱۳۱۸، شرکت سهامی و نساجی خسروی خراسان اکثریت سهام برق خراسان را خریداری کرده و آقای گلکانی، علی درودی و جلال محمدی، عضو هیات تصفیه شرکت سهامی برق خراسان تعیین شده‌اند تا اموال شرکت سهامی برق را به شرکت نخ‌ریسی و نساجی خسروی خراسان منتقل کنند. از این تاریخ، کارخانه نخ‌ریسی مسوول تامین شهر مشهد می‌شود.عزت وهابزاده، در سال ۱۳۱۶، اولین مدیرعامل کارخانه نخ‌ریسی و نساجی خسروی خراسان است. بعد از وی حسن احیائی، از تاریخ بیست و پنجم مهرماه ۱۳۱۷ به عنوان مدیرعامل کارخانه نخ‌ریسی انتخاب شده است و اکبر اسکوئی به عنوان معاون مدیرعامل. کفایی، فرخ و منجذب و سیروس احمدی از دیگر مدیرعاملان کارخانه تا انقلاب اسلامی می‌باشند.

فروش برق به روس‌ها

مقارن حضور روس‌ها در مشهد، علاوه ‌بر یگان‌های نظامی، سایر ادارات وابسته به آن هم تقاضای برق کرده‌اند. بر این اساس درخواست برق روزانه برای استفاده از رادیو و کسب اخبار جنگ، همچنین کورتایف رییس نمایندگی بازرگانی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در ایران شعبه مشهد از منصور استاندار خراسان درخواست کرده است تا برق برای کارگاه خیاطی روس‌ها واقع در خیابان استانداری خانه کوزه کنانی داده شود. علاوه‌بر موارد ذکر شده، بیمارستان شوروی واقع در خیابان نادری برای استفاده از رادیولوژی در ۱۸ مهرماه ۱۳۲۵ درخواست افزایش ولتاژ برق کرده است.

در سال ۱۳۲۱ به خاطر افزایش برق مصرفی توسط ارتش شوروی و عدم جوابگویی کارخانه برق شرکت سهامی برق از آستان قدس رضوی درخواست می‌کند تا کارخانه سنگبری از ساعت چهار عصر از نیروی برق استفاده نکند.

از مهرماه ۱۳۲۰ قراردادی بین شرکت نخ‌ریسی و نساجی برق خراسان با ارتش شوروی در مشهد منعقد می‌شود که بر اساس این پیمان، برق مصرفی پادگان‌های روسی در مشهد تامین شود. طبق این قرار داد هزینه هر کیلو وات برق سه ریال تعیین شده است.

متن پیمان بین شرکت نخ‌ریسی و نساجی و برق خسروی با ارتش شوروی پیرامون فروش برق:

به تاریخ ۸ ماه اکتبر۱۹۴۱برابر ۱۶/۷/۱۳۲۰

رئیس کارخانه برق، آقای آرین پور ـ که ذیلا فروشنده نامیده می‌شود ـ از یک طرف و نماینده ساخلو قشون سرخ در مشهد آقای ابلاسیوک یا.ک مباشر درجه اول ـ که ذیلا مصرف‌کننده نامیده می‌شود ـ از طرف دیگر، پیمان حاضره را به شرح زیر تنظیم می‌نمایند:

۱. فروشنده برای احتیاجات ساخلو مشهد نیروی برق از قرار سه ریال هر کیلو وات ساعت می‌فروشد. میزان مصرف نیروی برق به‌طور تخمینی در حدود ۴۰۰۰ کیلووات ساعت در ماه تعین می‌شود. مبلغ این پیمان تقریبا ماهانه ۱۲۰۰۰ ریال خواهد بود.

۲. میزان مصرف نیروی برق طبق تشخیص کنتور تعیین خواهد شد.

تعیین مصرف نیروی برق هر ماه از طرف نمایندگان به عمل خواهد آمد؛ ضمنا صورت‌مجلس در دو نسخه با امضای طرفین تنظیم خواهد شد. در این صورت مصرف کننده حق دارد جریمه یا خسارات وارده را از وجه آبونمان کسر کند.

۳. میزان مصرف نیروی برق که در ماده یک این پیمان ذکر شده است، ممکن است نسبت به احتیاجات حقیقی مصرف کننده تغییری در کمی و زیادی آن حاصل شود؛ البته در این صورت مصرف‌کننده هیچ‌گونه هزینه‌‌ای متحمل نخواهد شد، فقط بهای نیروی مصرفی را از روی نرخ معینه می‌پردازد.

میزان نیروی برق احتیاجی در جایگاه ترانسفورماتور نباید از ۲۵ کیلووات تجاوز کند و سایر محل‌های مصرفی از ۵کیلو وات.

در صورتی که بیش از حد معینه بالا نیروی برق مورد نیاز باشد، مصرف‌کننده موظف است قبلا به فروشنده راجع به میزان نیروی برق اضافی که مورد لزوم خواهد بود و محل مصرف آن اطلاع دهد.

۴. مدت روشنایی جهت ساخلو از اول غروب الی طلوع آفتاب تعیین می‌شود.

۵. مصرف کننده وجه آبونمان نیروی برق مصرفی را پس از ارائه قبض رسید در ظرف هفت روز پرداخت می‌کند.

صورت مجلسی که نیروی برق مصرف را تعین می‌کند باید به قبض رسید فوق ضمیمه شود.

۶. فروشنده مکلف است خط سیم‌کشی الی جایگاه ترانسفورماتور را مرتب نگاه دارد و فورا تعمیرات لازمه را برای رفع نواقصات به عمل آورد و همچنین جایگاه ترانسفورماتور را مرتب نگاه دارد، ضمنا مدتی که برای تعمیرات فوق مورد لزوم خواهد بود، از طرف نمایندگان طرفین تعیین خواهد شد.

اثاثیه الکتریکی مورد لزوم جهت تعمیرات خط از جایگاه ترانسفورماتور الی ساختمان محل مصرف، به عهده فروشنده است.

برگرفته از مقاله اسناد فروش برق مشهد به ارتش سرخ و امتناع دولت روسیه از پرداخت مالیات، غلامرضا آذری خاکستر، مهدی خانی‌زاده ، پایگاه مجازی مرکز اسناد مجلس