لکه نفتی خزر

محمدحسین رحمتی*

این ستون مثال‌هایی ساده‌ از کاربرد آموزه‌های اقتصاد در زندگی روزمره است و نشان می‌دهد که در هر رویدادی استفاده از مفاهیم اقتصادی به فهم بهتر مساله کمک می‌کند. ۱۱ اسفند ۱۳۹۰، گزارشی در روزنامه شرق چاپ شده بود در خصوص لکه نفتی ۱۱۰ کیلومتری در دریای خزر که توسط جمهوری آذربایجان تولید شده است. این لکه‌های نفتی قاتلین فک‌های دریایی هستند. آلودگی طبیعت یکی از بارزترین مثال‌های برون‌ریز است. رفتار جمهوری آذربایجان اثرات برون‌ریز بسیار بالایی بر دیگر کشورها دارد. گرچه این تنها جمهوری آذربایجان است که با استخراج نفت خزر سود می‌برد، همه کشورهای همسایه و حیوانات این دریاچه آسیب می‌بینند. در چنین حالتی که دریاچه خزر به آلودگی کشیده می‌شود، مثلا ترکمنستان هم انگیزه پیدا می‌کند گاز استخراج کند و به آلودگی دریاچه بیفزاید. لذا در تعادل، همه کشورهای مجاور دریاچه با برداشت گاز و نفت موجب افزایش آلودگی دریاچه می‌شوند.

مثال دیگر، تماشای بازی در استادیوم است. اگر به استادیوم آزادی رفته باشید و مخصوصا در طبقه بالا بلیت گرفته باشید و بازی حساس پرسپولیس - استقلال را تماشا کنید، مجبورید همه بازی را ایستاده تماشا کنید، چرا که نفر جلویی شما نیز ایستاده است. اگر همه نشسته باشند، هر تماشاچی انگیزه دارد بایستد تا نمای بهتری از تمام استادیوم را ببیند. وقتی همه چنین انگیزه‌ای دارند، همه می‌ایستند. در نتیجه در حالتی که همه ایستاده‌اند نمایی که هر تماشاچی می‌بیند دقیقا مشابه حالتی است که همه نشسته‌اند. اینجا هم اثر برون‌ریز واضح است. ایستادن من منظره بازی برای تماشاچی‌های پشتی را محدود می‌کند. دوباره در تعادل همه می‌ایستند و نه تنها همان منظره نشسته را دارند، بلکه خسته هم می‌شوند.

البته تمام اثرات برون‌ریز حالت منفی ندارند. از مثال‌های معروف برون‌ریز مثبت، تولید عسل در جوار محصولات کشاورزی دیگر است. گرچه تولیدکننده عسل در ابتدا ممکن است قصدی برای یاری به همسایگانش نداشته باشد و تنها به فکر افزایش محصول خودش باشد، ولی زنبورهای مزرعه وی به بذرافشانی مزارع همسایه نیز کمک می‌کنند.

*دانشجوی دکترای اقتصاد دانشگاه آستین

Mh.rahmati@gmail.com