اهمیت سازگارسازی سیاست ارزی با شرایط تحریم‌های اقتصادی

دکتر جواد صالحی اصفهانی *

مترجم: نگین خندان

منبع: وبلاگ شخصی دکتر صالحی اصفهانی*

آیا در شرایط تحریم‌های نامنصفانه علیه ایران، سیاست ارزی بهینه، تلاش برای «تک‌نرخی کردن بازار ارز» است؟ در ۱۲ تیرماه، مقاله‌ای از طرف من در روزنامه دنیای اقتصاد ترجمه و منتشر شد که به بحث نظام دونرخی ارز در ایران می‌پرداخت. نگارش این مقاله، به پیش از تشدید تحریم‌ها علیه ایران مربوط می‌شود و اکنون پس از شروع مرحله جدیدی از تحریم‌های اقتصادی در تیرماه، بخشی از این تحلیل‌ها نیازمند اصلاح و تکمیل است که در این یادداشت کوتاه به ذکر این نکات اصلاحی می‌پردازم:

شرایط اقتصادی عادی: منافع تک‌نرخی‌سازی بازار ارز

به طور خلاصه، در مقاله مذکور اشاره شده بود که نظام دونرخی ارز و اصرار بانک مرکزی بر پایین نگه داشتن نرخ ارز دولتی به هر قیمت ممکن، می‌تواند «در شرایط عادی» تبعات منفی و خطرات بسیاری به همراه داشته باشد و علاوه بر گسترش فساد، به کاهش توانایی رقابت نیروی کار ایرانی در بازار کار بین‌المللی منجر شود. طبیعتا وقتی که بانک مرکزی ارز خارجی را با نرخی بسیار کمتر از نرخ بازار آزاد در اختیار برخی از متقاضیان قرار می‌دهد، جلوگیری از ناکارآمدی و فساد بسیار دشوار می‌شود لذا هیچ دولتی، مگر در شرایط اضطراری، نباید دلار و یورو را با تخفیف قابل توجه نسبت به قیمت بازار آزاد به فروش برساند.

بنابراین اگر اقتصاد یک کشور در «شرایط عادی» قرار داشته و وضعیت دونرخی در بازار ارز حاکم باشد، همه مطالب مطرح‌شده در مقاله فوق‌الذکر صحیح بوده و به نظر می‌رسد که یکی از اولویت‌های مهم سیاست‌گذاران اقتصادی، باید تمرکز بر حرکت به سمت بازار ارز تک‌نرخی باشد.

شرایط اضطراری: اولویت‌بخشی به تضمین واردات کالاهای استراتژیک

اما واقعیت این است که اقتصاد ایران به ویژه بعد از مرحله جدید تشدید تحریم‌ها، وارد «شرایط ویژه‌» شده و در چنین وضعیتی، «تک‌نرخی‌سازی بازار ارز» نباید مهم‌ترین هدف پیش‌روی ما در حوزه بازار ارز را تشکیل دهد؛ بلکه در شرایط تشدید تحریم‌ها، مهم‌ترین هدف باید تامین ارز خارجی کافی برای واردات کالاهای پایه و ضروری، و کنترل تورم باشد.

بنابراین تحت شرایط کنونی که بر اثر تحریم‌های ناعادلانه تحمیلی از سوی ایالات متحده و اتحادیه‌ اروپا به وجود آمده است، به شدت مشکوکم که برای بانک مرکزی امکان‌پذیر باشد که دلارهای خود را بفروشد تا حول نرخی بین نرخ ارز دولتی (۱۲۲۶ تومان) و نرخ معامله‌ دلار در بازار آزاد (حدودا ۱۹۰۰ تومان) به بازار تک‌نرخی دست یابد. حتی اگر چنین کاری برای بانک مرکزی امکان‌پذیر باشد، به نظر می‌رسد که انجام چنین سیاستی تا زمان باقی بودن تحریم‌های سنگین، منطقی نیست. به بیان دیگر، تک‌نرخی کردن بازار ارز، زمانی معنا دارد که دیگر بازارها هم به خوبی کار کنند، نه وقتی که تحریم‌ها بسیاری از بازارها را بسته‌اند و باعث شده‌اند دیگر بازارها نیز شرایط عادی نداشته باشند. هدف کلیدی بانک مرکزی در شرایط تحریمی، باید اطمینان از این امر باشد که ارز خارجی کافی برای کشور جهت ادامه‌یافتن واردات کالاهای پایه و استراتژیک وجود دارد، آن هم با قیمتی مناسب، به‌نحوی که خطر بروز «تورم مارپیچی» به حداقل برسد. خلاصه آنکه در شرایط اضطراری ناشی از تحریم‌های نامنصفانه علیه ایران، وجود وضعیت دونرخی در بازار ارز، کمابیش غیرقابل اجتناب است و اگرچه می‌توان ناکارآمدی‌های سیستم دونرخی بازار ارز را به حداقل رساند، اما نمی‌توان به طور کامل از آنها احتراز کرد. به بیان دیگر ناکارآمدی‌های ناشی از بازار ارز دونرخی، بخشی از هزینه‌هایی است که جلوگیری از دسترسی به بازارهای جهانی به بار می‌آورد. با این توضیحات، احتمالا بهتر است که تا زمان ادامه یافتن این تحریم‌ها، راه‌هایی برای به حداقل رساندن سوء‌تخصیص ارزهای دولتی و فساد در پیش بگیریم؛ مثلا انتشار فهرست شفاف و کاملی از همه ارزهای خارجی رسمی فروخته‌شده به واردکنندگان خصوصی و فهرست اقلام واردشده از سوی آنها.

در شرایط ویژه موجود، اتخاذ سیاست تک‌نرخی کردن ارز، یعنی فروش همه ارزهای بانک مرکزی با نرخ بازار آزاد، به صورت بالقوه می‌تواند بار تاثیر تحریم‌ها را تشدید کرده و حتی ممکن است فرار سرمایه از کشور را افزایش دهد؛ وضعیتی که می‌تواند آتش به خرمن تورم بریزد.

البته در پایان باید این مطلب را هم اضافه کنم که این اظهارنظر نه نافی نقش مهم بازار ارز شفاف و تک‌نرخی است و نه با نکته‌ بیان‌شده در مقاله دنیای اقتصاد درباره خطرات نظام ارزی دونرخی تناقضی دارد. نکته‌ای که در این یادداشت به آن اشاره کرده‌ام فقط و فقط این است که وقتی بقیه بازارها به هر دلیلی نمی‌توانند در وضعیت مناسب کار کنند، چه بسا جست‌وجوی کارآمدی در یک بازار (یعنی بازار ارز تک‌نرخی و شفاف)، گزینه چندان مناسبی نباشد.

*استاد اقتصاد دانشگاه ویرجینیاتک

* https://djavad.wordpress.com

ارجاعات:

[۱]: مقاله مذکور با عنوان «با چه راهکاری به ۲۱ ماه وضعیت دونرخی بازار ارز خاتمه دهیم؟»، در صفحه ۲۸ روزنامه دنیای اقتصاد (۱۲ تیرماه ۱۳۹۱) منتشر شده و در آدرس اینترنتی زیر قابل مشاهده است:

https://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=۳۰۷۱۵۱