مرور کتاب روسیه پس از فروپاشی شوروی (۳۲) فروپاشی امپراتوری بیرونی

آندره اسلوند

مترجم:جعفر خیرخواهان

گورباچف، حزب کمونیست اتحاد شوروی که ماشین سیاستگذاری بود را نابود کرد و هیچ‌کس سر در نیاورد که او می‌خواست شورای ریاست‌جمهوری چه کار بکند به‌ طوری که هرگز کاری هم نکرد. شورای وزیران در مدیریت امور روزمره متوقف شد.

اتحاد شوروی بدون سیاست‌گذاری و بنابر این بدون سیاست باقی ماند. گورباچف تنها شد و دائما ناامید می‌شد. او زمان خود را به سخنرانی‌های تلویزیونی طولانی و توخالی و به سیاست خارجی اختصاص داد. در سه ماه بعدی نه فقط شاتالین و پتراکوف، بلکه حتی آبالکین و ریژکوف، کشتی بی‌ناخدای در حال غرق شدن را رها کردند. یاکولف و شواردنادزه نیز همین کار را کردند. مدیریت دولتی به دست مقامات پایین‌تر محافظه‌کار حزب کمونیست اتحاد شوروی افتاد.

در واقع امر، ریاست‌جمهوری گورباچف تمام شده بود و می‌توانست استعفا نیز بدهد. تنها پرسشی که باقی می‌ماند این که چگونه و چه وقت فروپاشی اتفاق خواهد افتاد. دقیقا در همین لحظه بود که جایزه صلح نوبل به گورباچف داده شد.

گورباچف بیشتر وقت خود را صرف سیاست خارجی کرد خصوصاً که ذهنش درگیر دپیلماسی کنفرانس سران با روسای جمهور آمریکا بود. پس از انعقاد پیمان نیروهای هسته‌ای میان برد (INF) بین آمریکا و شوروی در ۱۹۸۷، رشد مخارج نظامی شوروی متوقف شد. سایر توافقات برای اتحاد شوروی اهمیت حیاتی کمتری داشت. هدف آنها تا حد قابل ملاحظه‌ای، متوقف ساختن مجتمع‌های نظامی‌ صنعتی شوروی بود.

گورباچف چندین توافق بین‌المللی مهم امضا کرد که مهمترین‌شان توافق درباره اتحاد مجدد دو آلمان و پیمان نیروهای مسلح متعارف در اروپا بود، اما آنها راه را برای زدن اتهامات به گورباچف که بخشش بیش از حدی به غرب کرده است باز گذاشتند. او ظاهرا علاقه زیادی بر صحه گذاشتن به جایگاه ابرقدرتی اتحاد شوروی و موضع خود به عنوان رهبر جهانی داشت. او با ایده «خانه مشترک اروپایی» بازی می‌کرد اما هرگز این مفهوم را با محتوایی واقعی کامل نکرد. عشق‌بازی کش‌دار وی با غرب هر چه بیشتر شبیه مراسم بزرگداشت خویش به نظر می‌رسید.

تحول مهم در سیاست خارجی در آخرین سال‌های اتحاد شوروی، فروپاشی امپراتوری بیرونی، یعنی بلوک شوروی در اروپای شرقی‌ آلمان شرقی، لهستان، چکسلواکی، مجارستان، بلغارستان و رومانی‌ بود. پس از اشغال چکسلواکی در ۱۹۶۸، اتحاد شوروی رسما تعهد خویش به دفاع از سوسیالیسم در هر بخش بلوک سوسیالیستی را اعلام کرد. این سیاست، دکترین برژنف نامیده شد. منظور این که هر کشوری که زیر نفوذ شوروی آمده است نمی‌توانست دوباره آزاد شود. خروج شوروی از افغانستان نخستین منادی پایان دکترین برژنف بود.

در ۷ دسامبر ۱۹۸۸، گورباچف سخنرانی شورانگیزی در سازمان ملل در نیویورک ایراد کرد. او با زبانی غیرایدئولوژیک، روشن ساخت که دکترین برژنف پایان یافته است و کشورهای سوسیالیستی می‌توانند راه خود را انتخاب کنند.

ضرورت دفاع از اصل آزادی و انتخاب، برای ما واضح است. انکارکردن این حق مردم، مهم نیست در چه بستری اتفاق بیفتد، اهمیت ندارد از چه کلماتی برای پنهان ساختن آن حق استفاده شود، به معنای تجاوز به آن توازن حتی بی‌ثباتی است که امکان رسیدن به آن بوده است. آزادی انتخاب، اصلی جهانی است که نباید هیچ استثنایی برایش داشته باشیم.

با بدبیاری که از ویژگی‌های بارز گورباچف در آخرین سال‌های در قدرت بودن وی شده بود، زمین لرزه‌ای شدید ارمنستان را تکان داد و حدود ۵۰‌هزار نفر در همان زمانی که گورباچف سخنرانی تکان دهنده‌اش را در سازمان ملل ایراد می‌کرد کشت. او مجبور شد با شتاب در روز بعد به اتحاد شوروی بازگردد و فرصت نیافت تا سخنرانی عالی خویش را ارزیابی کند. زمین‌لرزه ارمنستان، معیوب بودن نظام شوروی را برملا ساخت. ساختمان‌های تازه‌ساز، همانند خانه‌های کاغذی فرو ریخت چون که سازندگان بناها، سیمان را دزدیده بودند و شن و ماسه را جایگزین کرده بودند. عملیات نجات با هر شیوه قابل درکی، سمبل‌کاری بود و ناشیانه انجام می‌شد. آنچه را که گورباچف طراحی کرده بود تا بزرگترین لحظه افتخار بین‌المللی وی باشد یک شرمساری ملی شد.

اروپای شرقی‌ها نیازی به تفسیر و توضیح سخنرانی گورباچف نداشتند. آنها درک کردند که منظور سخنرانی آنها بوده‌اند. حکمرانی شوروی بر این منطقه هرگز مشروع نبوده است و هیچ‌کدام از این کشورها، کمونیسم یا اتحاد با شوروی را انتخاب نکرده بودند. استالین، قدرت شوروی و پرده‌ آهنین را در پایان جنگ جهانی دوم به آنها تحمیل کرد. آنها مکرر انقلاب کردند اما هر بار یکی انقلاب کرد‌ آلمان شرقی در ۱۹۵۳، مجارستان در ۱۹۵۶، چکسلواکی در ۱۹۶۸ و لهستان در ۱۹۵۶، ۱۹۷۰، ۱۹۷۶ و ۱۹۸۰. نیروهای شوروی این خیزش‌های مردمی را در سه کشور نخست سرکوب کرده بودند در صورتی که دولت کمونیستی لهستان شخصاً این کار را کرد. پس از شکست اصلاحات سوسیالیستی شوروی در چکسلواکی در ۱۹۶۸ که با چهره انسانی تزیین شود، کمونیسم اندک جاذبه‌ای که داشت را از دست داد. پس از ۱۶ ماه جنبش همبستگی در لهستان در ۸۱-۱۹۸۰، معلوم بود که دیر یا زود کمونیسم در اروپای شرقی فرو می‌ریزد.وقتی گورباچف در ۱۹۸۵ به قدرت رسید، لهستان و مجارستان بخش زیادی از سوسیالیسم بازار را برقرار کرده بودند و اقتدارگرایی‌شان ملایم بود. آلمان شرقی، چکسلواکی و بلغارستان بر عکس، دیکتاتوری‌های سفت و سخت با رهبران کهنسالی بودند. از لحاظ سیاسی، رومانی استقلال بیشتری از اتحاد شوروی یافته بود با این حال بی‌رحم‌ترین دیکتاتوری ملقب به «سوسیالیسم در یک خانواده» را داشت. گورباچف علاقه اندکی به منطقه نشان داد و حتی به رهبران متحجر اروپای شرقی بی‌اعتنایی می‌کرد. او آنها را در همان حدی که تفاهم‌نامه اجازه می‌داد می‌دید.

مسلما گورباچف هرگز سیاست روشنی در اروپای شرقی نداشت. او مخالف کاربرد نیروی نظامی بود و در ۱۹۸۶ به رهبران اروپای شرقی اطمینان خاطر داد که اتحاد شوروی از اشغال مسلحانه در برابر آنها استفاده نخواهد کرد (هرچند آنها به ندرت متقاعد شدند). گورباچف خواهان روابط خوب با تمام اروپا بود تا «خانه مشترک اروپایی» مبهم خویش را بسازد، که پرده آهنین و تقسیم آلمان موانع جدی بودند.