نفت و گاز ما قدرت نمی‌آورد

عبدالکریم پهلوانی

نفت همواره یکی از مولفه‌های مهم قدرت و از مهم‌ترین متغیرهای موثر بر رفتارهای سیاسی و اقتصادی قدرت‌های صنعتی بوده است، زیرا تامین آن تضمین کننده رشد و توسعه قدرت‌های صنعتی محسوب می‌شود. اهمیت این موضوع تا جایی است که گفته اند اگر می‌خواهید ایفاگر نقشی در جهان باشید باید بر جریان نفت کنترل داشته باشید. در ابعاد داخلی نیز نفت از زمان پیدایش مهم‌ترین مولفه تاثیرگذار بر اقتصاد، سیاست و به‌طور کلی امنیت ملی کشور ما بوده است به همین دلیل توسعه ‌این صنعت از ضروریات همیشگی کشور ما بوده و هست. توسعه‌ای که نه تنها افزایش ظرفیت تولید و توسعه شبکه انتقال انرژی به بازار مصرف؛ بلکه رشد و بالندگی عقبه و صنایع پشتیبان صنعت نفت - از جمله صنعت پیمانکاری، مشاوره و ساخت تجهیزات- را نیز در پی داشته باشد. در دنیای جهانی شده امروز هیچ کشوری نمی‌تواند بدون تعامل سازنده در یک بستر سیاسی همنوا با دنیای خارج، به توسعه اقتصادی و رشد و شکوفایی دست یابد. از همین منظردر سندهای استراتژیک برنامه چهارم و سند چشم انداز تعامل سازنده با جهان خارج مورد توجه خاص قرار گرفته است. توسعه صنعت نفت نیز به جهت وابستگی به مولفه‌هایی که در خارج از کشور قرار دارند، موکول به رعایت ضوابط جامعه بین‌الملل و حفظ تعامل و همکاری‌های بین‌المللی است.منظور از همکاری‌های بین‌المللی شکل گیری فرایندی با گستره جهانی است که زمینه تزریق و انتقال مولفه‌های موثر بر توسعه صنعت نفت را فراهم نماید. اما این همکاری بین‌المللی در هر فضای سیاسی قابل شکل گیری نیست و بستر سیاسی ویژه ای می‌طلبد، سوال اساسی این است که این همکاری و تعامل که ضرورت توسعه صنعت نفت است در چه بستر سیاسی محقق می‌شود؟ این مقاله برای پاسخگویی، در ابتدا به ضرورت تعامل اقتصاد و سیاست می‌پردازد. سپس جایگاه نفت در امنیت ملی و ضرورت تعامل جهت توسعه صنعت نفت ارائه می‌شود. در ادامه نیز سیاست خارجی همسو با توسعه صنعت نفت، الزامات و اصول آن بررسی می‌شود. در پایان تجربه کشور روسیه و تاثیر سیاست خارجی این کشور بر توسعه صنعت نفت روسیه و بدین وسیله فراهم شدن اسباب منزلت جهانی آن کشور بازگو می‌شود. ضرورت توسعه صنعت نفت: در طول تاریخ سیاسی ایران، همواره سه عامل آب، نفت و مذهب نقش اساسی و تعیین‌کننده هم در شکل‌گیری تعارضات و هم شکل‌گیری مبانی قدرت و به طور کلی امنیت ملی داشته‌اند. تا اواسط دوره قاجار آب نقش اساسی در تبیین مبانی قدرت به عهده داشت. مقوله دین هم نقش تعیین‌کننده‌ای برای تحکیم مبانی قدرت در ایران بر عهده داشته است. چه در زمانی که ایران زیر سلطه دین زرتشتی قرار داشت و پادشاهان ساسانی مشروعیت خود را از موبدان و مغ‌ها کسب می‌کردند و چه بعد از اسلام آوردن ایرانیان.اما از اواسط دوره قاجار که با پدیده کشف نفت در ایران مواجه شدیم، نفت نیز به عنوان عامل سوم در ساختار حکومتی ایران نمایان شد. عاملی که نقش جدی و مهم‌تری هم نسبت به دو عامل دیگر پیدا کرد و از آن زمان تاکنون شاهد تاثیرات گسترده آن در ابعاد اقتصادی و سیاسی کشور هستیم. اقتصاد سیاسی کشورهای نفت خیز خاورمیانه ارتباط تنگاتنگی با انرژی دارد. تحولات سیاسی و اقتصادی کشور ما به خوبی موید این مدعا است. پیش از انقلاب، قبولی نقش ژاندارمی منطقه خلیج فارس به برکت سرازیر شدن دلارهای نفتی به ماشین جنگی رژیم شاه، کودتای آمریکایی- انگلیسی ۱۹۵۴ و در نهایت پایه ریزی اقتصاد رانتی کشور همگی گویای سایه سنگین نفت بر اوضاع سیاسی ایران بوده است. اگر صنعت را به معنی مجموعه بنگاه‌هایی که در تولید کالا و یا خدمات موضوع یک صنعت فعالیت می‌کنند تعریف کنیم، می‌توان صنعت نفت کشور را نیز شامل مجموعه شرکت‌هایی دانست که در فعالیت‌های بالادستی و یا پایین‌دستی نفت و گاز کشور فعالیت دارند (از قبیل پیمانکاران، مشاوران، سازندگان) و تعالی و توسعه صنعت نفت کشور توسعه و بالندگی آن صنایع را نیز در پی دارد که در صورت تحقق و رشد، هر یک از آنها به تنهایی می‌توانند نقش موثری در رشد و توسعه اقتصادی کشور داشته باشند.

ادامه دارد