شرحی بر کتاب آندره اسلوند درباره روسیه پس از فروپاشی شوروی(۱۹)

مترجم: جعفر خیرخواهان

فروپاشی شوروی: ۹۱-۱۹۸۸

میخائیل گورباچف پس از دو سال سعی و کوشش برای پیشبرد اصلاحات اقتصادی، به این نتیجه رسید که بدون انجام اصلاحات سیاسی عمیق، نمی‌توان چیزی را در اتحاد شوروی تغییر داد. او می‌خواست دموکراسی را پیش ببرد اما همیشه دو پهلو حرف می‌زد و نمی‌شد فهمید که آیا واقعا خواهان همان دموکراسی تمام عیاری است که در غرب فهمیده می‌شد. هدف گورباچف، تضعیف دم و دستگاه سنتی حزب بود اما روشن نبود که آیا حزب را متحول یا نابود می‌کند. طبیعی است که اگر او علنا گفته بود قصد انجام چه کاری را دارد بی‌درنگ کنار گذاشته می‌شد، اما آنچه گفته نشده است روشن نیست.

گورباچف به مدت دو سال و نیم، تندروترین فرد در میان رهبران شوروی شده بود. اما در نوامبر ۱۹۸۷ بود که بوریس یلتسین یکی از منصوبان گورباچف، او را غافلگیر کرد. گورباچف با برکنار کردن یلتسین، وی را جایگزینی محبوب برای خویش ساخت و دوئل شاهانه بین آنها به راه افتاد. سرانجام یلتسین برنده شد چون او یک انقلابی واقعی بود که همگام با افکار عمومی، متحول و بنیادستیز شد و آماده بود تا در معرض قضاوت رای‌دهندگان قرار گیرد. پیروزی نهایی وی با انتخاب شدن به ریاست‌جمهوری روسیه در ژوئن ۱۹۹۱ به دست آمد.

دوره بین ۱۹۸۸ و ۱۹۹۱ بی‌نهایت پرتنش بود. زمینه اختلاف بین سه رهبر عالیرتبه، گورباچف، یلتسین و ایگور لیگاچف آماده شده بود. تلاش اصلی گورباچف در دموکراسی‌سازی بود اما با رویدادهای غیرمنتظره یکی پس از دیگری مواجه شد. جنبش‌های احیاگری ملی اوج می‌گرفت و مناقشه‌ها سر باز می‌کرد. وقتی برنامه‌ریزی مرکزی برچیده شد، رانت‌جویی گسترده به‌وجود آمد. اصلاح‌طلب‌ها تعدادی برنامه‌های اصلاحات در ۹۰-۱۹۸۹ نوشتند اما در پایان هیچ برنامه‌ای تصویب نشد. در ۱۹۸۹ امپراتوری بیرونی شوروی در اروپای شرقی با رضایت گورباچف فرو ریخت. در همین راستا، فروپاشی اقتصادی عمیق و چند وجهی اتفاق افتاد. گورباچف در موضع سیاسی حد وسط باقی ماند که به سرعت رنگ می‌باخت در حالی که یلتسین در مقام استاد انقلاب مردمی بالا می‌رفت. در انتهای ۱۹۹۱، اتحاد شوروی سقوط کرد؛ انفجاری از درون که به علل چندگانه، وقوع آن قطعی بود.

اختلاف فرادستان:

جداشدن مسیر یلتسین، لیگاچف و گورباچف

گورباچف در دسامبر ۱۹۸۵، یلتسین را به دبیر اولی حزب از مسکو منصوب کرد. یلتسین دوره کوتاهی دبیر کمیته مرکزی بود و پیش از آن به مدت ۹سال دبیر اول حزب از منطقه اسوردلوسک در اورال بود. رهبری حزب مسکو، شغل بزرگی بود که به دارنده آن معمولا عضویت کامل در دفتر سیاسی حزب را می‌داد هر چند یلتسین آزرده خاطر بود که فقط یک عضو جانشین دفتر سیاسی است.

با آمدن یلتسین، کسانی که در مسکو زندگی می‌کردند می‌توانستند نسیم تازه‌ای را احساس کنند. او امتیازات نومنکلاتورها یا طبقه حاکم شوروی را قطع کرد، سوار مترو می‌شد و از فروشگاه‌های معمولی دیدن می‌کرد. به‌زودی شکایات بالا گرفت که یلتسین بیشتر مقامات شهر را به خاطر بی‌انضباطی و فساد برکنار کرده و ذخیره پرسنلی شهر ته کشیده است. او بی‌تجربگی‌هایی هم کرد مثلا ایجاد دکه‌هایی در خیابان‌ها که کالاها را به مردم عرضه کنند اما تجربه ناموفقی بود چون کنترل قیمت و سیستم عرضه متمرکز قدیمی پا برجا بود. یلتسین در بین ساکنان مسکو بسیار محبوب شد چون قوی و سرزنده بود و با تشکیلات قدیمی بیرحمانه رفتار کرد، اما روشن نبود که او پوپولیست است یا دموکرات.

وقتی گورباچف در تابستان ۱۹۸۷ در تعطیلات به‌سر می‌برد، لیگاچف که ریاست دفتر سیاسی حزب را داشت با یلتسین درگیر شد. پس از بگو مگو بر سر امتیازات طبقه‌ حاکم شوروی، یلتسین به گورباچف نامه نوشت و استعفای خود را به عنوان دبیر اول حزب از مسکو و عضو نامزد دفتر سیاسی تسلیم کرد.