چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟ - ۱۶ مهر ۸۷

نویسنده: آندره اسلوند

مترجم: جعفر خیرخواهان

بخش پانزدهم

سیاست اقتصاد کلان بین شوروی و چین تفاوت زیادی داشت. گورباچف اجازه داد کسری بودجه اندک گذشته به ۶‌درصد GDP در ۱۹۸۶ رشد کند و فقط رشد می‌کرد. گورباچف با بی‌توجهی به این کسری، بحران اقتصادی کلان آتی با تورم بالا را تضمین کرد. هیچ ‌کس در شوروی سررشته‌ای درباره اقتصاد کلان نداشت. حتی دانشگاهیان بزرگ شوروی نمی‌دانستند که کسری بودجه خسارت‌بار بوده یا که نیاز به تامین مالی آن است. «اقتصادکلان» کلمه‌ای منفی مثل «سرمایه‌داری» بود. در بین بیشتر مقامات عالی که گورباچف منصوب کرد هیچ‌کدام جوانتر از او نبود و حضور هیچ بدعت‌گذار غیرحزبی و البته هیچ فرد خارجی مجاز نبود. چین به اندازه شوروی در عمق نادانی اقتصادی تنفیذ شده کمونیسم فرو نرفته بود احتمالا چون دوره حکومت کمونیستی آن بسیار کوتاه‌تر بود.

شوروی برخلاف چین با یک تکانه بیرونی مهم نیز مواجه شد. در چین خاطره تورم بالای دهه ۱۹۴۰ هنوز زنده بود و محافظه کاری اقتصاد کلان حاکم بود. شوروی از تکانه قیمت‌های بین‌المللی بالای نفت در سراسر دهه ۱۹۷۰ منتفع شده بود که جلوی اصلاحات را می‌گرفت. در دهه ۱۹۸۰، قیمت‌های نفت سقوط کرد و به پایین‌ترین سطح در ۱۹۸۶ رسید، یعنی زمانی که شوروی پرسترویکا را شروع کرد و به مدت چندسال پایین باقی ماند. قیمت‌های پایین نفت در کنار کسری بودجه عظیم، منابع مالی بین‌المللی شوروی را تضعیف کرد که نیاز به اصلاحات رادیکال‌تر احساس شد. چین وابستگی کمتری به قیمت کالاها داشت.

در پایان، وضعیت در چین و شوروی تقریبا در هر جنبه سیاسی و اقتصادی تفاوت داشت. مشکل این نبود که گورباچف از پیشتازی چین پیروی نکرد بلکه برعکس خیلی از نزدیک و دقیقا تحت شرایطی کاملا متفاوت از چین پیروی کرد. هر دو کشور آزمایش کردند اما شوروی از عدم تئوری اقتصادی بیشتر آسیب دید. چینی‌ها به حد کافی از مالیه عمومی آگاه بودند تا از هر بحران مالی جلوگیری کنند در حالی‌که رهبران شوروی عمیقا بی‌اطلاع بوده و کشورشان را به لبه دوزخ تورم افسار گسیخته کشاندند. در چین قدرت مرکزی کافی بود که در شوروی این وضع صدق نمی‌کرد. چینی‌ها حس عمیق بحران را پس‌از انقلاب فرهنگی تجربه کردند در حالی که نگاه غالب شوروی‌ها پس از دوره برژنف این بود که تغییر نه فقط اشتباه بلکه ناممکن است. بوروکراسی شوروی قوی و سرسختانه مخالف اصلاحات بود در حالی‌که بوروکراسی چینی نسبتا کوچکتر و به خاطر انقلاب فرهنگی نرم شده بود. مردم شوروی آن قدر در گذشته اصلاحات دیده بودند که انگیزه‌ای برای واکنش مثبت نشان دادن نداشتند در صورتی که چینی‌ها با شور و شوق از اصلاحات استقبال کردند. شوروی بزرگ مقیاس و زیاده صنعتی شده نمی‌توانست از اصلاحات در شرکت‌های صنعتی بزرگ خودداری ورزد در حالی ‌که این شرکت‌ها در چین حاشیه‌ای بوده و قابل حذف شدن از جریان اصلاحات بودند. وقتی قیمت‌های بین‌المللی نفت سقوط کرد، شوروی انتخابی به‌ جز اصلاحات نداشت. به خاطر این پیش شرط‌ها بود که کمونیسم شوروی اصلاح‌ناپذیری خود را ثابت کرد، در حالی که مخمصه کمونیسم چینی خارج از بحث این کتاب است.

ترکیبی از تغییرات غیرقابل دفاع

رشد ناگهانی فعالیت اصلاحی در اتحاد شوروی طی ۸۷-۱۹۸۵ دو دهه جمود فکری را درهم شکست. اصلاحات از بالا شروع شد که تنها امکان موجود بود و با تغییر دامنه‌داری در رهبران به‌وجود آمد. گورباچف و همکارانش بر روی سه سیاست اصلی طی سه سال نخست حضور در قدرت تمرکز نمودند: پرسترویکای اقتصادی، تفکر جدید در سیاست خارجی و گلاسنوست با برون‌دادهای فوق‌العاده متفاوت.از همان آغاز، اولویت اصلی تیم گورباچف، تحرک بخشیدن به اقتصاد بود. آنها به ‌طور التقاطی همه نوع تمهیدات را با انرژی فراوان آزمایش کردند اما بدون استثنا شکست خوردند. هیچ‌ انگیزه مثبتی برای رشد اقتصادی بیشتر به‌وجود نیامد. کمبودها شدیدتر شدند چون به خاطر مبارزه با الکل درآمدهای مالیاتی کاهش یافت و سهم بزرگتری از GDP به سرمایه‌گذاری‌های ناکارا منحرف شد. در همین اثنا، مبارزه علیه «درآمدهای کسب نشده» عرضه مواد غذایی خصوصی را کاهش داد. پرسترویکا به نحو غم‌انگیزی از هدف اصلی خود برای تحرک رشد اقتصادی عقب ماند. ارقام رشد رسمی همچنان روی ۲ تا ۳‌درصد در سال باقی ماند که احتمالا به معنای رکود واقعی بود.