چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟ - ۸ مهر ۸۷

نویسنده: آندره اسلوند

مترجم: جعفر خیرخواهان

بخش دهم

او برنامه اصلاحاتی را تشریح کرد که در پنج نکته خلاصه شده بود:

۱ - استقلال بیشتر بنگاه‌ها با خودگردانی مالی

۲ - بازسازی مدیریت اقتصادی متمرکز (پرسترویکا) ۳ - اصلاح اساسی در برنامه‌ریزی، تعیین قیمت و نظام اعتباری همچنین معرفی تجارت خرده‌فروشی

۴ -ساختار سازماندهی جدید و

۵ -گذار از مدیریت دستوری متمرکز به خودمدیریتی

همه این اندیشه‌ها در قانون شرکت‌های دولتی گنجانده شده بود که شامل یک برنامه کلی برای اصلاحات اقتصادی نیز بود (فصل ۲)

گلاسنوست: نقش برآب شدن همه پندارها

امروز مشکل بتوان تصور نمود که رسانه‌های شوروی چگونه کلیشه‌ای و کنترل شده بودند. هر شبانگاه، اخبار تلویزیون با مروری بر نشست‌های مقامات بلندمرتبه در آن روز شروع می‌شد. اخبار به نحو غیرمعقولی دودکش روشن یک کارخانه فولاد را هر شب نشان می‌داد و در تابستان بینندگان علاقه‌مند می‌توانستند برداشت محصول را ببینند. برژنف با صدایی نامفهوم سخنرانی‌های طولانی خود را ایراد می‌کرد و ظاهرا نمی‌دانست چه چیزی را می‌خواند. یکبار طی یک سخنرانی مهم، او یک صفحه را دو بار خواند. مردم با سهمیه همیشگی از ماجراهای موفقیت‌آمیز فرضی تغذیه فکری می‌شدند. پخش هیچ خبر بدی از قبیل جنایت مجاز نبود هر چند که مردم در زندگی روزمره خود دنیایی خاکستری، آشفته و راکد را می‌دیدند. کرملین‌شناسان در غرب روش‌هایی را شناسایی می‌کردند تا مراسم رسمی کمونیست‌ها را تفسیر کرده و به نکات ناگفته پی ‌ببرند. گورباچف به محض اینکه دبیر کل حزب کمونیست شد این تکنیک‌ها را زائد دانست. در ۱۹۸۵ پیدا کردن هر اطلاعاتی در رسانه‌های شوروی مشکل بود، اما در ۱۹۸۹، آزادی رسانه‌ای تقریبا کامل شد و مشکل پیدا کردن چیزهای درست بود.

گورباچف در سخنرانی دسامبر ۱۹۸۴ گلاسنوست را معرفی کرد که اسم رمز منعطف وی برای فضای باز سیاسی بیشتر بود. مثل بیشتر عبارات اصلی گورباچف، گلاسنوست هیچ دلالت ایدئولوژیکی نداشت و معنای مبهمی داشت. معنای فضای باز را می‌داد تا آزادی بیان. در ماه مه ۱۹۸۵، گورباچف باعث نخستین شوک بزرگ شد که نشانه آغاز گلاسنوست بود. او طی بازدیدی به لنینگراد، با جمعیت عظیمی درآمیخت و بدون دست‌نوشته در جلوی دوربین‌های تلویزیون سخن گفت، رفتاری که بسیار متفاوت با دوری گزیدن سنتی رهبران شوروی از مردم و نشست‌های رسمی اکید و سخنرانی‌های آماده شده بود. روس‌ها با دیدن رهبری که می‌توانست خودش راه برود و حرف بزند خشکشان زد. سانسور فوق‌العاده شوروی شروع به فروکش کرد. در یک گام پس از دیگری، بیشتر تابوهای ایدئولوژیکی شکسته شد.

به طرز غریبی، بیشتر افشاگری‌های بزرگ در نشریات ادبی ماهانه سنتی قطور منتشر شد که مهم‌ترین‌شان نشریه لیبرال نووی میر بود. در بیشتر خانه‌های روس‌ها، هنوز به نشریات ادبی از سال‌های ۱۹۸۶ تا ۱۹۸۹ برمی‌خورید که سال‌های بزرگی برای گلاسنوست بودند. مردم چیزهایی می‌آموختند که هرگز انتظار شنیدنش را نداشتند. چندین دوست در شوروی به من گفتند که آنها این نشریات را برای همیشه نگه می‌دارند تا به خاطر آورند که زمانی کشورشان واقعا اینقدر آزاد بوده است.

در ۲۶ آوریل ۱۹۸۶، یکی از راکتورهای هسته‌ای بزرگ در چرنوبیل، در شمال شهر کیف پایتخت اوکراین، ذوب شد و تشعشع هسته‌ای زیادی به جو زمین منتشر کرد. هر چند گلاسنوست کاملا جریان یافته بود، مقامات شوروی مطلقا سکوت کردند و خبر از طریق مقامات سوئدی منتشر شد. من آن زمان دیپلمات سوئد بودم که در مسکو کار می‌کردم. یک هفته پس از حادثه از یک راننده تاکسی پرسیدم آیا چیزی درآن ‌باره می‌داند و او هیچ چیز نمی‌دانست.