چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟ - ۳۱ شهریور ۸۷

نویسنده: آندره اسلوند
مترجم: جعفر خیرخواهان
بخش چهارم
اوج موفقیت اصلاح‌ کمونیستی در بهار پراگ در ۱۹۸۶ بود آخرین باری که روشنفکران جدی باور کردند کمونیسم قابل اصلاح بوده و چهره انسانی می‌پذیرد. مرگ در شرف وقوع کمونیسم با برآمدن خودجوش اتحادیه کارگری مستقل همبستگی در لهستان در اوت ۱۹۸۰ آشکار گشت. در واقعیت امر، این اتحادیه یک جبهه ملی دموکراتیک بود و به قدری قدرت داشت که ۱۶ ماه دوام آورد تا رییس‌جمهور لهستان ژنرال وجسیک یاروزلسکی در دسامبر ۱۹۸۱ اعلام حکومت نظامی کرد.

تناقض حاد اتحاد شوروی این بود که رشد اقتصادی برای تضمین قدرت نظامی آتی کشور کفایت نمی‌کرد. نرخ رشد اقتصادی شوروی در نیمه اول دهه ۱۹۸۰ را رسما ۲/۳‌درصد اعلام می‌کردند که همگام با افزایش سالانه در مخارج تسلیحاتی بود. تحلیل جریان اصلی در غرب نیز هم رای با این آمار بود. در بررسی آمریکایی‌ها از اقتصاد شوروی، پیش‌بینی خط پایه یک موسسه مهم آمریکایی «اقتصاد شوروی: پیش به سوی سال ۲۰۰۰» که در ۱۹۸۳ منتشر شد و نام شخصیت‌های بزرگی را با خود داشت، رشد ۲/۳‌درصدی GNP در سال را برای شوروی در دو دهه آخر قرن بیستم پیش‌بینی می‌کرد. بزرگ‌ترین نگرانی گزارش این بود که رشد مصرف سرانه به زیر یک‌‌درصد کاهش یابد و باعث ایجاد «سناریو بحران» شود.
اما واقعیت بدتر از اینها بود. دو اقتصاددان سنت‌شکن به نام واسیلی سلیونین و گرگوری خانین (۱۹۸۷) محاسبه کردند که در نیمه نخست دهه ۱۹۸۰، رشد واقعی شوروی فقط ۶/۰‌درصد در سال بوده است یعنی رکود اقتصادی بر کشور حاکم بوده است. (جدول۱) نخست‌وزیر نیکولای ریژکف (۱۹۹۲) با این تصویر موافق بود «وضعیت کشور بی‌رودربایستی وحشتناک بود. آخرین سال‌های برژنف میراث سنگینی بر دوش ما گذاشت... در ۱۹۸۲، برای نخستین بار پس از جنگ جهانی دوم، درآمدهای واقعی جامعه شوروی رشد نکرد!»

واقعیت این است که اتحاد شوروی در ۱۹۷۹ وارد رکود اقتصادی کامل شده بود. کشور هنوز یک ابرقدرت بود، اما مخارج نظامی به قیمت از دست دادن هر چیز دیگری بالا می‌رفت. ارزیابی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) این بود که مخارج نظامی شوروی هر ساله به اندازه ۳‌درصد افزایش یافت و سیا بتدریج تخمین سهم نظامی از GNP شوروی را به ۱۵ تا ۱۷‌درصد در ۱۹۸۷ بالا برد. اما چون سیا GNP شوروی را زیاده تخمین‌زده بود سهم نزدیک به ۲۵‌درصد GNP احتمال بیشتری دارد. در مقابل سهم مخارج نظامی آمریکا طی سال‌های ایجاد تسلیحات سریع در ریاست‌جمهوری رونالد ریگان در رقم ۶‌درصد GDP متوقف ماند.
همه شوروی شناسان غربی با آمارهای جریان اصلی موافق نبودند. برژینسکی (۱۹۸۳) تشخیص داد که اتحاد شوروی یک کشور جهان سومی است که برای همه خارجی‌های ساکن در شوروی واضح بود. در ۱۹۷۶، دولت آمریکا «تیم ب» را تشکیل داد که فهم رایج سیا را به چالش کشید. تیم استدلال کرد که اندازه اقتصاد شوروی کوچکتر بوده و سهم هزینه‌های دفاعی بیشتر است.
یکی از اعضای تیم، ریچارد پاپپس، تاریخدان برجسته در امور روسیه بود. او پس از انجام وظیفه در کاخ سفید زمان ریگان، در ۱۹۸۴ مقاله ای کوبنده در فارین افیرز منتشر ساخت که استدلال می‌کرد «جوامع کمونیستی، شامل اتحاد شوروی.... در رنج و درد یک بحران منظم جدی گرفتار شده اند که دیر یا زود به اقدامی قاطع نیاز خواهد داشت...» بحران‌‌های سیاسی و اقتصادی «از شکاف روزافزون بین مسوولیت‌هایی که سردمداران کمونیستی در داخل و خارج برعهده می‌گیرند و منابع انسانی و مادی برای انجام آن مسوولیت‌ها ناشی می‌شود. بحرانی با چنین ابعاد، که به واسطه اطلاعات غلط گسترده و تهدیدهای توخالی استتار شده است، کاملا با مفهوم «وضعیت انقلابی» که لنین تعریف کرد هم‌خوانی دارد. این اصطلاح به نظر لنین، وضعیت بن‌بست بین فرادستان حاکم بر کشور و مردم عادی بود: دسته اول دیگر قادر به حکومت کردن نبودند و دسته ‌بعدی دیگر به خودشان اجازه نمی‌دادند که به شیوه قدیم حکومت شوند.» پایپس متوجه سرخوردگی همگانی از خشونت سیاسی در اتحاد شوروی شد و جلوگیری از خطر بازگشت استالینیسم را هشدار داد.
پایپس نتیجه گرفت که احتمال می‌رود شوروی به اصلاحات روی آورد: «آن اتحاد شوروی که انرژی‌های خود را از باب ضرورت به سمت داخل معطوف خواهد کرد، نظامی‌گری و توسعه‌طلبی کمتری خواهد داشت.» علاوه بر این «هر چقدر فشار بیشتری به رژیم شوروی وارد شود تا به حل بحران‌های واقعی در داخل بپردازد به جای این که بحران‌های مصنوعی خلق شده خارج را حل کند، وابستگی بیشتری به شهروندان خود پیدا می‌کند و به دنبال آن توانایی این شهروندان در دور ساختن دولت‌ از ماجراجویی‌‌های خارجی بیشتر می‌شود.» دوراندیشی ریچارد پایپس به حد کمال نزدیک بود و تحلیل وی نشان می‌‌دهد که روسیه هیچ چیستانی نبود. با این توصیه بود که ریگان طرح دفاع استراتژیک معروف به «جنگ ستارگان» را به راه انداخت دفاع تکنولوژی پیشرفته در برابر موشک‌های هسته‌ای که نیروی هسته‌ای شوروی را فلج می‌کرد.
مسابقه تسلیحاتی تکنولوژی پیشرفته همچنان بالا می‌گرفت و یارانه‌های شخصی در سراسر جهان گسترش می‌یافتند. اما اتحاد شوروی در برابر آنها مقاومت می‌کرد. مقاومتی که ناشی از محافظه‌کاری تکنولوژیکی، حمایت‌گرایی تجاری و مهم‌تر از همه، ترس از جریان آزاد اطلاعات بود. به همین دلیل بود که دستگاه‌های فتوکپی در اتحاد شوروی اکیدا ممنوع بود. جامعه شوروی که از انقلاب فناوری اطلاعات رو به اوج گرفته محروم شده بود هر روز عقب ‌مانده‌تر می‌شد.
میخائیل گورباچف، نگهبانی جدید در حزب کمونیست و رهبر برجسته این واقعیت جدید را دید. گورباچف که دبیر دوم حزب کمونیست بود سخنرانی برنامه‌ریزی شده مهمی در دسامبر ۱۹۸۴ ایراد کرد. گورباچف با تمرکز کردن بر ارتباط سرنوشت ‌ساز مسابقه تسلیحاتی، رشد اقتصادی ناکافی و عقب‌‌ماندگی تکنولوژیک، هدف خویش در نوسازی و تقویت اقتصاد شوروی تا خود را به مسابقه تسلیحاتی هم‌پای آمریکا برساند، مدون ساخت: «فقط با داشتن یک اقتصاد کارآ و کاملا توسعه یافته است که می‌توانیم موقعیت کشورمان را در صحنه بین‌المللی تقویت کرده و اجازه ورود به هزاره جدید را با افتخار به عنوان قدرتی بزرگ و شکوفا پیدا کنیم.» به محض اینکه او مدتی بعد در مارس ۱۹۸۵ دبیر کل حزب کمونیست شد، این مضمون را روشن‌تر بیان کرد:«ضرورت شتاب بخشیدن به توسعه اجتماعی-اقتصادی نیز با شرایط بیرونی جدی حکم می‌شود. کشور ما مجبور شده است منابع قابل ملاحظه‌ای به دفاع اختصاص دهد.... در مواجهه با سیاست تهاجمی و تهدید امپریالیسم، لازم است که قدرت دفاعی میهن را دائما تقویت کرده و اجازه ندهیم برتری نظامی بر ما پیدا کنند.»
در ۱۹۸۷، گورباچف که ظاهرا از وخامت عقب‌ماندگی شوروی کاملا آگاه شده بود مضمون نظامی‌گری را به کناری نهاد. نتیجه این شد که او بر رشد، کارآیی، کیفیت و نوآوری در رقابت با غرب صنعتی به عنوان استاندارد ابراز نشده خویش تاکید کرد.