چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟ - ۳۰ شهریور ۸۷

نویسنده: آندره اسلوند

مترجم: جعفر خیرخواهان

بخش سوم

در ۱۹۸۳ زبیگنیو برژینسکی اظهار داشت: «شوروی یک قدرت جهانی از نوع جدید تک بعدی است... اتحاد شوروی قدرتی جهانی فقط در بعد نظامی دارد.» الکساندر پروخانف ملی‌گرای روسی نظامی‌گرا در ۱۹۸۷ موافقتش را به روشنی بیان کرد: «به محض این که اتحاد شوروی به برابری نظامی- استراتژیک با غرب رسید، هدف ملی دیگری به جز حفظ بقا و دفاع از خود نداشت.» یک بار در قطاری از مسکو به ورشو، زنی روسی از روستاهای دور به من گفت: چقدر مسکو عالی و باورنکردنی بود، آنجا می‌توانستید حتی پرتقال بخرید! جامعه شوروی متوقف شده بود، اما در ۱۹۸۵ تغییری به راه افتاد که منجر به انقلاب شد. در این فصل ابتدا بحث می‌کنیم، چرا اصلاحات اقتصادی گورباچف، پرسترویکا (به معنای بازسازی اقتصادی) شروع شد. توضیح آن به تقاضاهای متناقض ناشی از مسابقه تسلیحاتی با آمریکا و اقتصاد رکودی بر می‌گردد. نسل جدیدی از رهبران ظاهر شده بود. محدودیت شدید نظام برژنف، هر چند در بسیاری جنبه‌ها تاثیرگذار بود آنها را کاملا چشم و گوش بسته ساخته بود. دبیر کل جدید حزب کمونیست اتحاد شوروی، میخائیل گورباچف، اصلاحات اقتصادی را در جبهه‌ای گسترده شروع کرد، اما همان طورکه این فصل نشان می‌دهد بیشتر تلاش‌های وی به بهبودهای اندکی در اوضاع منجر شد.

گورباچف در واکنش به شکست اصلاحات اقتصادی اولیه خود، تلاش کرد بحث و جدل علنی از طریق گلاسنوست (فضای باز سیاسی) آزاد شود و اجازه داد تا انتقاد عمومی علیه نظام سابق بالا بگیرد. گورباچف همچنین برای کاهش دادن هزینه‌های نظامی، یک سیاست خارجی فعال به نام «تفکر جدید» شروع کرد که یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌ها در تلاش‌های اصلاحات اولیه وی بود. یک انتقاد گاه و بیگاه از گورباچف اینست که او باید همان نوع اصلاحات اقتصادی که چینی‌‌ها انجام داده بودند را اختیار می‌کرد. اما مشکل این بود که او اصلاحات مشابهی را امتحان کرد در حالی که نتایج بسیار بدتر شدند چون پیش شرط‌ها کاملا متفاوت بود.

چرا پرسترویکا شروع شد؟

هیچ مکانی به اندازه اتحاد شوروی در ابتدای دهه ۱۹۸۰ دچار رکود و تحجر نبود. لئونید برژنف که از ۱۹۶۴ تا ۱۹۸۲ به عنوان دبیر کل حزب کمونیست شوروی حکومت می‌‌کرد از تغییر بیزار بود. او به گردش کارکنان پایان داد و هر مدیر را در پست خود برای سال‌های سال نگه داشت. مقامات کاری نمی‌‌کردند، چون هیچ طرح و ابتکاری از سوی حاکمان قدردانی نمی‌شد. آنها فقط پیرتر می ‌شدند. در ابتدای دهه ۱۹۸۰، رهبری شوروی یک پیرسالاری بی‌‌خاصیت و تنبل شده بود که مورد تمسخر همه قرار می‌‌گرفت. میانگین سن اعضای دفتر سیاسی حزب کمونیست به بالای ۷۰ رسیده بود، در حالی که میانگین امید به زندگی برای مردان ۶۳ سال بود. مردانی در آستانه مرگ، بر شوروی حکومت می‌‌کردند. در سرتاسر نظام‌ اداری دولتی و حزبی، صاحب منصبان ارشد هرگز بازنشسته نمی‌‌شدند بلکه تا زمانی که می‌‌مردند پست‌های‌‌شان را در اشغال داشتند، که جلوی همه نوع ارتقای مقام گرفته می‌‌شد. در ۱۹۸۵ بیشتر وزرا و دبیر اول‌‌های منطقه‌ای حزب به مدت دو دهه شغل خود را حفظ کرده بودند.

رویدادهای سیاسی مهم، تشییع جنازه‌‌های پر زرق و برق در میدان سرخ همراه با «مارش عزای» فردریک چوپین بود. در یک توالی سریع، موسیقی عزا بیشتر تکرار می‌شد: حتی اگر نخواهیم ذکری از سایر اعضای دفتر سیاسی بیاوریم، برژنف در نوامبر ۱۹۸۲، جانشین وی یوری آندرپوف در فوریه ۱۹۸۴ و جانشین وی کنستانتین چرنینکو در مارس ۱۹۸۵ مردند. روس‌ها با لحنی تمسخرآمیز درباره «برنامه‌های پنج ساله تشیع جنازه‌های تجملی» جوک می‌ساختند.

این بی‌جنبشی و سکوت، مبهوت‌کننده و باور نکردنی بود و تصور عمومی بر این بود که هیچ چیز قابل تغییر نیست. داده‌های رسمی که به دقت سانسور شده بودند، نشان می‌داد اقتصاد و رفاه به طور ملایم اما پیوسته در حال رشد هستند. تنها دغدغه‌ای که آشکار می‌‌شد این که اتحاد شوروی در مسابقه تسلیحات هسته‌ای با آمریکا درگیر شده است مسابقه‌ای که سهم دائما بزرگتری از تولید اقتصادی کشور را می‌بلعید.

رژیم شوروی با توجه به استانداردهای خود، در سیاست داخلی خیلی خوب عمل می‌‌کرد. حزب کمونیست تنها بازی در شهر بود و صحنه سیاسی داخلی بیش از حد آرام و باثبات بود. اتحاد شوروی یک دولت پلیس مخفی با انواع وسایل سرکوب، هزاران زندانی سیاسی و سانسور کامل بود اما نیازی به کاربرد زور زیاد نداشت، چون مردم هیچ امیدی به تغییر اوضاع نمی‌دیدند. به طور کلی نظام ارعاب و ترور دولتی با مرگ جوزف استالین در ۱۹۵۳ پایان یافت و قرارداد اجتماعی ضمنی به امضا رسید. مادامی که مردم هیچ نظر سیاسی در صحنه عمومی ابراز نکنند و تماسی با خارجی‌ها نداشته باشند، آنها شغلی خواهند داشت و امکان زندگی با آرامش در آپارتمان‌های کوچک خود را پیدا می‌کردند.

مخالفان سیاسی، فعالان حقوق بشر و ملی‌گراهای با هر رنگ و علامتی دوام آوردند، اما آنها هیچ تهدید نظام یافته‌ای به رژیم نبودند. ده‌هاهزار یهودی و مخالف، اجازه مهاجرت به غرب پیدا کردند. مقامات حکومتی، برخی جنبش‌های مردمی نوپا برای دفاع از میراث فرهنگی، تاریخی و زیست‌محیطی را تحمل می‌‌کردند. یکی از سرزنده‌ترین جنبش‌های فرهنگی حول محور «نثر روستایی» بود که ملی‌گرایان عاشق زندگی روستایی سنتی را دور خود گرد می‌آورد.

اما برقراری صلح و آرامش در جامعه، به مشکلات اجتماعی از قبیل ناامیدی، بیگانه شدگی و بی‌تفاوتی دامن زد و حس عمومی انحطاط و زوال اجتماعی، فرهنگی و اکولوژیکی را بوجود آورد. این ناامیدی و سرخوردگی، پناه آوردن به الکل را تشدید کرد که امید به زندگی مردان را از ابتدای دهه ۱۹۷۰ پایین آورد. رژیم برژنف مثل همیشه به غیر از جلوگیری از انتشار این آمار تاسف‌بار، هیچ تمهید جدی نیاندیشید. یک لطیفه محبوب در بین مردم دهان به دهان می‌گشت که چگونه رهبران مختلف شوروی در هنگام متوقف شدن قطار بر روی ریل از خود واکنش نشان می‌دادند. استالین دستور اعدام سریع مهندس قطار را می‌داد، در صورتی که برژنف فقط به کارکنان قطار می‌گفت پرده‌های کوپه‌ها را پایین بکشید و قطار را تکان دهید تا احساس شود در حال حرکت هستیم.

اتحاد شوروی برژنف در سیاست خارجی بسیار موفق بود. آن در مسابقه سلاح هسته‌ای از آمریکا پیش افتاده بود و دو ابرقدرت در سطح جهان با یکدیگر کنار آمدند. حتی تا دهه ۱۹۸۰ هم بسیاری از غربی‌ها پیش‌بینی برتری قدرت شوروی را می‌کردند. اتحاد شوروی ۳۰۰۰۰ کلاهک هسته‌ای و ۵ میلیون نفر نیروی آماده رزم داشت. او موشک‌های هسته‌ای اس‌اس-۲۰ را در اروپای شرقی مستقر کرده بود. سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) تلاش می‌‌کرد تا با استقرار موشک‌‌های پرشینگ آمریکایی در دفاع از اروپا در برابر آن تهدید به پای شوروی برسد، اما این عمل باعث تظاهرات گسترده طرفداران صلح در اروپای غربی شد.

اتحاد شوروی که از دهه‌‌های گذشته اروپای شرقی را در کنترل داشت به سرزمین‌هایی دور دست مثل اتیوپی، آنگولا و موزامبیک چنگ انداخت. در دسامبر ۱۹۷۹ اتحاد شوروی با تعداد محدودی سرباز، افغانستان را اشغال کرد، اما زیاده ‌روی خود حساب کرده بود. نیروهای مسلح شوروی در جنگی خسارت ‌بار و پیروز نشدنی گیر افتادند. به هر حال جذابیت مردمی مارکسیسم-لنینسیم به شکل یک ایدئولوژی از بین رفته بود.

اتحاد شوروی دیگر نمی‌‌توانست با ارزش‌های خود جهان را جذب کند، اما به خاطر سانسور سفت و سخت، این شناخت‌های جدید دنیا به ندرت به گوش رهبران شوروی می‌رسید.