چرا اصلاحات بازار موفق شد و دموکراسی شکست خورد؟ - ۲۸ شهریور ۸۷

نویسنده: آندره اسلوند

مترجم: جعفر خیرخواهان

بخش دوم

بسیار دشوار است که بگوییم چه زمان انقلاب تمام شد. در حال حاضر روسیه بی‌تردید دوران تثبیت پس از انقلاب را تجربه می‌کند. سال ۲۰۰۷ تاریخ نهایی مناسبی است چون که دومین دوره ریاست‌جمهوری ولادیمیر پوتین به پایان رسید و او با موفقیت یک نظام اقتدارگرا را بنا نهاد.

وقتی نهادها در حالت بلاتکلیفی هستند، رهبران سیاسی بلااستثنا اهمیت بیشتری می‌یابند. روسیه در طی دو دهه دگرگونی، فقط سه رهبر سیاسی داشته است روسای‌جمهور میخائیل گورباچف، بوریس یلتسین و ولادیمیر پوتین. بینش‌ها و باورهای هر کدام از این رهبران، تاثیر زیادی بر مسیر حرکت روسیه داشته است.این کتاب در سطح دانشگاهی اما با زبانی غیرفنی نوشته شده است تا برای دامنه گسترده‌ای از خوانندگان قابل استفاده باشد. تمرکز کتاب بر سیاستگذاری است، چگونه و چرا سیاست‌های اصلی انتخاب شدند. این تنها کتابی است که کل دوره انقلاب روسیه را در دو حوزه سیاست و اقتصاد پوشش می‌دهد. امیدوارم با خواندن کتاب، خوانندگان درک بهتری نه فقط از آنچه در انقلاب سرمایه‌داری روسیه اتفاق افتاد، بلکه از این که چه بدیل‌های واقعی وجود داشتند پیدا کنند.

تعریف دموکراسی و اقتصاد بازار

برای جلوگیری از سردرگمی، باید اصلاحات دموکراسی و اقتصاد بازار را تعریف کنیم. خوان لینز (۱۹۷۸) دموکراسی را با درجه مناسبی از جزئیات چنین تعریف می‌کند: «آزادی قانونی برای تدوین و دفاع از گزینه‌های سیاسی گوناگون با داشتن حقوق توامان برای آزادی اجتماعات، آزادی بیان و سایر آزادی‌های اساسی شخصی، رقابت آزاد و بدون خشونت بین رهبران با اعتبارسنجی دوره‌ای ادعای‌شان برای حکومت کردن، شمولیت همه فعالان سیاسی کارآمد در فرآیند دموکراتیک و فراهم کردن مقدمات مشارکت همه اعضای جامعه سیاسی با هر نوع ترجیحات سیاسی که دارند.» تعریف اقتصاد بازار آزاد، علاقه و توجه کمتر اندیشمندان را به خود جلب کرده است چون اکثر مردم آن را امری مسلم و بدیهی می‌پندارند. آمریکا و اتحادیه اروپا از لحاظ قانونی، در قوانین ضددامپینگ خود، اقتصادهای بازار را نقطه مقابل با کشورهای دارای تجارت دولتی تعریف می‌کنند.

قانون گمرکی آمریکا یک «کشور با اقتصاد غیربازاری» را «هرکشور خارجی تعریف می‌کند که بر طبق اصول بازاری ساختارهای قیمت‌گذاری یا هزینه‌ای عمل نمی‌کند به‌طوری که فروش کالا در چنین کشوری، ارزش عادلانه کالا را بازتاب نمی‌دهد.» برای قضاوت و ارزیابی در این مورد، وزارت بازرگانی آمریکا شش معیار را در نظر می‌گیرد: (۱) تبدیل‌پذیری ارزها؛ (۲) چانه‌زنی آزادانه برای تعیین دستمزدها؛ (۳) دامنه مجاز سرمایه‌گذاری مشترک یا سایر سرمایه‌گذاری‌ها توسط بنگاه‌های سایر کشورهای خارجی در آن کشور؛ (۴) «حد و اندازه مالکیت دولتی»؛ (۵) «دامنه کنترل دولتی بر تخصیص منابع و بر تصمیمات قیمت و تولید بنگاه‌های اقتصادی»؛ و (۶) «سایر عوامل مقتضی». ارزیابی آمریکا از سال ۲۰۰۴ به بعد نشان می‌دهد که روسیه این معیارهای اقتصاد بازار را دارا می‌باشد.

اما برای اهداف مد نظر ما این تعریف، جانبداری زیادی به سمت ملاحظات تجاری دارد. آن طور که اقتصاددان مجاری یانوش کورنای (۱۹۹۲) تشریح کرد اقتصاد بازار در نقطه مقابل اقتصاد سوسیالیستی بهتر درک می‌شود. نخست اینکه فعالان اقتصادی باید مستقل از دولت باشند و آزادانه بدون دستورات دولتی عمل کنند. دوم اینکه مالکیت خصوصی بنگاه‌ها باید جنبه غالب داشته باشد و حقوق مالکیت باید در حد معقولی ایمن و مطمئن باشد. سوم اینکه قیمت‌ها و تجارت باید غالبا آزاد باشد و چهارم یارانه‌های دولتی باید بسیار محدود باشند. معیار پنجم می‌تواند این باشد که معاملات اقتصادی عمدتا به شکل پولی انجام می‌گیرد. اما ثبات قیمت‌ها شرط محسوب نمی‌شود. هیچکدام از این معیارها مطلق نیستند، چون همه دولت‌ها به درجات مختلف اقتصادها را به ‌هم می‌ریزند.

پروستریکا- بیداری بزرگ: ۸۷-۱۹۸۵

ما دیگر نمی‌ توانیم اینگونه زندگی کنیم!

- میخائیل گورباچف به ادوارد شواردنادزه در ۱۹۸۴

نوامبر ۱۹۸۴ بود که من از شهر هلسینکی در فنلاند به سمت مسکو رانندگی می‌کردم. هیچ مرزی در جهان با خط‌الراسی بزرگتر از آنچه بین فنلاند و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی علامت‌گذاری شده بود وجود نداشت. در فنلاند، همه مدرن و ثروتمند بودند. وقتی از مرز شوروی گذر می‌کردید به ۷۰ سال عقب‌ماندگی تاریخی و فقر پا می‌گذاشتید. نواحی مرزی شوروی چنان به نظر می‌رسید که گویی هیچ چیز از جنگ جهانی دوم به این سو تغییر نکرده است. فقط اضمحلال و یکنواختی به پیش رفته بودند.

نظارت پلیس در امتداد جاده، فوق‌‌العاده بود، زیرا این یکی از معدود جاده‌‌های شوروی بود که خارجی‌‌ها اجازه عبور داشتند و پلیس مراقبت می‌‌کرد که چیزی به جز چند مکان نمایشی با دقت انتخاب شده و شسته و پالوده از قبیل مسکو و لنینگراد را نبینند. ما در هر جاده‌‌ای که سفر می‌کردیم، مجبور بودیم درخواست ویزا کنیم. تعداد تقاطع‌‌ها کم بود، اما هر کدام از آنها با یک پاسگاه پلیس محافظت می‌شد. هر بارکه به یک تقاطع می‌رسیدیم، پلیس به ایست بازرسی بعدی تلفن می‌‌کرد تا گزارش دهد که ما آنجا بودیم. یک بار برای استراحت کنار جاده توقف کردیم. ده دقیقه نگذشته بود که خودروی پلیس نزدیک ما آمد و دستور داد به رانندگی ادامه دهیم. آیا ما نمی‌دانستیم که اجازه توقف کردن نداشتیم؟ بیشتر افسران پلیس ظاهرا فقط برای تذکر دادن این نکته بود که ما را متوقف کردند. طرز رفتار آنها آشکار می‌ساخت که بر آن سرزمین حکومت می‌کردند. با همه این احوال، به محض گذشتن از مرز، عده‌ای در تاریکی بر سر ما ریختند. با این تصور که آنها پلیس هستند ایستادیم اما در آخرین دقیقه فهمیدیم که آنها راهزن هستند و با شتاب دور شدیم.

این «شاهراهی» که در آن می‌‌راندیم دو تا از بزرگترین شهرهای امپراتوری شوروی، مسکو و لنینگراد را به هم وصل می‌‌کرد. این راه فقط دو باند داشت و پر از چاله‌ چوله بود. آمد و شد خودروها بسیار کم بود چون اتحاد شوروی هرگز مالکیت انبوه خودرو را توسعه نداد و مسافرت بشدت محدود شده بود. هر از گاهی، یک علامت در جاده خبر می‌داد که «تلفن ۳۰ کیلومتر» دورتر است، چون روستاهای معمولی اصلا تلفن نداشتند. روستاهای کوچک با کلبه‌های چوبی عجیب و غریب روسی یکی پس از دیگری دیده می‌شد. آنها را تقریبا نمی‌شد از هم تشخیص داد و رومانتیک می‌شدند اگر اینقدر مخروبه و بی رنگ و روح نبودند. یخ‌ها به پنجره‌ها چسبیده بود. یک روستا به نحو گویایی «کثیف سیاه» نامیده می‌شد. در هر روستا یک پیرزن پشت خمیده روسی با یوغی سنگین دو دلو آب را حمل می‌کرد چون آب لوله‌کشی یا سیستم فاضلاب وجود نداشت. باید اذعان کرد که آنها برق و تلویزیونی داشتند که تبلیغات ابلهانه از موفقیت‌‌های رژیم را در میانه این فقر تکان ‌دهنده پخش می‌‌کرد. من با الکساندر رادیشچف مخالف روسی قرن هجدهم، که به خاطر نوشتن مشاهدات تیره بختانه خود در کتاب «سفری از سن‌پترزبورگ به مسکو» در ۱۷۹۰ به دستور کاترین بزرگ به مدت هفت سال به سیبری تبعید شد، اعلام هم‌نوایی می‌‌کنم.

بزرگترین رازی که از مردم روسیه و غرب پنهان نگه داشته شد، این بود که اتحاد شوروی کشوری جهان سومی بود که با موفقیت به عنوان ابرقدرت در یک جنبه خاص یعنی توان نظامی رژه می‌رفت. الکساندر بوین کارشناس سیاست خارجی شوروی عبارت تا حدی اغراق شده، اما مناسبی را رایج ساخت که شوروی «ولتای علیا با سلاح هسته‌ای» است.